O sırada 19. Tümen Komutanı, bu çıkarmanın olduğu konumdan uzaktaydı. Tümenini bölgeye sevk etmesi için yukarıdan bir emir gelmesi gerekiyordu ve bu emir hızlıca gelecek gibi değildi. Kendisine gelen istihbaratları ve top seslerini değerlendiren Mustafa Kemal, inisiyatif alarak birliklerine harekete geçme emrini verdi.

Yol üstünde, Conkbayırı’nda, koşarak kaçan Osmanlı askerlerine denk geldi ve onlara neden kaçtıklarını sordu. “Düşman” cevabını aldıktan sonra askerlere “Cephaneniz yoksa süngünüz var.” diyerek onların geri çekilmesini durdurdu, akabinde bu durum düşmanda beklenmedik bir endişe yaratarak Osmanlı ordusuna savunma hattı kurması için zaman kazandırdı.

Bunun hemen ardından Mustafa Kemal, birlikleriyle beraber cepheye ulaştı ve durumu tüm çıplaklığıyla gördü: Eğer burada bir direniş sağlayamazlarsa düşman cepheyi yaracak ve savaş belki de kaybedilecekti. Irresistable ve Queen Elizabeth gibi büyük gemileri batmış ya da hasar almış düşman, tam da Mustafa Kemal’in öngördüğü yerden karaya çıkarma yapmaya karar verdi. Gerisi ise tarih:

Engelin kendisini değiştiremeyen Mustafa Kemal, askerlerinin engele karşı bakış açısını — stratejik bir şekilde — değiştirmeye karar verdi ve bu değişiklik tarihin sayfalarına kalıcı bir mürekkeple yazıldı. Sadece Çanakkale’de değil, kurtuluş mücadelesi boyunca Mustafa Kemal’in, değiştiremeyeceğini bildiği engellere yüklediği anlamı değiştirerek düşük ihtimallerden, umutsuzluklardan ve nice “Vah Vah!”lardan yılmayıp kayıpları kazanca dönüştürdüğünü defalarca görebiliyoruz. Zira bu engeller ne geçmişte bitti ne de şimdi bitecek [2].

Vatan topraklarına göz dikmiş bir düşman.

Beklenmedik bir ölüm.

Ansızın gelen bir tıbbi tanı.

Reddedilen bir talep.

Yapılan bir hata.

Adil olmayan bir durum.

Üst üste gelen problemler.

Anksiyete.

Depresyon.

Umutsuzluk.

Pişmanlık.

Engel üzerine engel.

İster kendi inşa ettiğimiz engeller olsun ister başkalarının… Peki biz neden varlığından kaçamadığımız bu engelleri oldukları gibi kabul edelim? Lakin belki de depresyon, kendisine şefkatle yaklaşan yeni bir benliğin; anksiyete, hayata karşı dik duran bir cesaretin; beklenmedik problemler, metanetin; retler, yeni yolların keşfinin; yaptığımız kırıcı hareketler, özrün; söylenmeden birikmiş sözler, açık bir iletişimin; her yeni engel, yeni bir yolun kapısını aralayacaktır. Bunlar, belki de zaten engel değildi, sadece yeni bir yola çıkan kıvrımlardı. Belki de bu konuda örnek almamız gereken Atam, kendisinden yüzyıllar önce hayatın tüm acımasızlıklarına karşı süregelen bir direnişin, bir inadın, bir başkaldırışın, tarihimizde kanlı canlı vuku bulmuş haliydi:

Saygılarımla,

Buğra,

Paylaş

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Burada alıntıladığım kaynak bu savaşı en büyük cephe savaşı olarak nitelendirse de, I. Dünya Savaşı’nın batı cephelerinde Somme gibi bazı muharebeler çok daha kanlı ve geniş boyutta gerçekleşmiştir. Yine de alıntının gidişatını bozmamak adına dipnotta değinmek istedim.

[2] Normalde 18 Mart Çanakkale Zaferi ve Şehitleri Anma Günü için bu yazıyı planlamıştım, lakin karşıma çıkan ve değiştiremediğim bazı engellerden ötürü bir süredir paylaşım yapamadım, haliyle bu gönderi de bu haftaya nasip oldu.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Yin ile yang: Anlam ve hazzın dengesi

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Pekâlâ, biz ne zaman anın içinde olacağız? Ne zaman kısa bir mola vereceğiz? Ne zaman şimdilerde “mindfulness” diye geçen o bilinçli farkındalık hâline erişeceğiz? Ruh halimizin sakinleştiği, omuzlarımızın rahatlayıp yavaşça düştüğü, nefes alışverişimizin yavaşladığı, kasılan alnımızın ve istemsizce çattığımız kaşlarımızın rahatladığı, zihnimizin zindanından kaçtığımız o anları nasıl yakalayacağız?

Tabii ki de yılın belli bir vakti tatile çıktığımızda bir nebze olsun dertlerimizi arkamızda bırakabiliyoruz — olduğu kadar olmadığı kader diyelim —, lakin üç yüz altmış beş gün, elli iki hafta, sekiz bin yedi yüz altmış saatin kaçı bu tatillerde geçiyor? Tatillerde geçen saatlerin kaçında gerçekten rahatlayabiliyoruz? Soruları bir kenara bırakıyorum, bu hafta sizlerle istediğimiz her an yapabileceğimiz kısa bir meditatif egzersiz paylaşmak istiyorum: 5-4-3-2-1 egzersizi.

Hemen abone olun

Bu teknik, endişe içinde zihnimizde sıkıştığımızda, endişeli bir ruh halinde olduğumuzda ya da sadece anın içinde olup fiziksel dünya ile kısa bir süreliğine de olsa etkileşim halinde olmamıza yardımcı olabilecek bir topraklama egzersizi, zira doğası gereği bizi anın içinde fırlatıp atmak — diğer bir deyişle elektriğimizi topraklamak (!) zorunda.

Önce her ne yapıyorsak kısaca bırakıyoruz. Belki bir konu aklımızı fazla yordu, belki birisi bizi sinirlendirecek bir şey söyledi, belki sınav anksiyetesi içindeyiz, belki de rahatlamamız gereken bir tatilde kendimizi kontrolümüzde olmayan konular üzerinde sürekli endişelenirken bulduk [1]. Önce görebildiğimiz beş nesneyi sesli olarak ya da aklımızdan söylüyoruz, bunların her birisine kısaca odaklanarak bakıyoruz: Sokağımızdaki güzel bir ağaç, beyaz bulutlar, odamızdaki bir nesne… Sonra dokunabildiğimiz dört nesneye odaklanıyoruz ve aynısını tekrarlıyoruz: Güneşin cildimizde yarattığı sıcak his, bilgisayarımızın klavyesi, kıyafetimizin dokusu… Sonra işitme duyumuza yöneliyor ve duyabildiğimiz üç sese odaklanıyoruz: yazıcının sesi, kuşların cıvıldaması, nefes alışverişimizin çıkardığı ses… Akabinde kokusunu alabildiğimiz iki kokuya odaklanıyoruz. Belki yağmur sonrası sokaklara yayılan nemin o yumuşak kokusu bizi bekliyor. Eğer bir koku bulamazsak sevdiğimiz bir kokuyu da hayal edebiliriz. En son olarak da tadabildiğimiz bir şeye odaklanıyoruz. Belirgin bir tat yoksa, lezzetli bir tada odaklanabiliriz. Mesela iftarda yemeyi planladığımız bir yemeğin tadı [2] …

İnsanların arasında kendi kendimize konuşmamız pek gerçekçi olmayabilir, zira ben de içimden uyguluyorum bu egzersizi. Görme duyusu dışındaki duyulara odaklanırken gözlerimizi kapatmak da yardımcı olacaktır. Egzersiz sırasında 5-4-3-2-1 şeklinde duyularımızı saymak da bir tercih. Son olarak, egzersiz esnasında bu hislerden sadece birkaçına odaklanmak da aynı etkiyi yaratabilir. Belki de bu egzersiz ile anın içinde olmanın ne kadar zor olduğunu, gün içerisinde sık sık zihnimizin içindeki dalgalara kapıldığımızı fark edecek, hafta sonunu ya da uzun bir tatili beklemeden küçük molalar verebileceğiz. En azından benim için böyle oldu, umuyorum ki sizler için de olur.

Saygılarımla,

Buğra

Paylaş

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Hemşire öğrencilerine yapılan bir deneyde bu egzersizi uygulayan öğrencilerin sınav anksiyetesinde azalma olduğu gözlemlenmiş. Lakin neden-sonuç ilişkisi dendiğinde akla gelen en önemli yöntem olan randomize kontrollü araştırma yöntemi burada kullanılmadığı için doğrudan bir neden-sonuç var diyemiyoruz. Ancak bu ikisi arasında bir korelasyon — diğer adıyla ilinti — olduğu aşikâr.

[2] En geç iftar saatine sahip Çanakkale’de dahi iftar saati geçti, bu örneği verirken gönlüm rahat…

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Yin ile yang: Anlam ve hazzın dengesi

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Her gün bunu yapmak günümüz yaşam alışkanlıklarında zor olsa da haftalık bir fikri tartmak, ara ara uygulamaya çalışmak güzel olabiliyor. Bu hafta hem biraz yoğun olduğumdan hem de bu format hoşuma gittiğinden, sizlerle — ve kendimle — yine bir bilgelik hapı paylaşmak isterim.

Bu haftanın hapının sahibi Epiktetos. Kendisi ilk Stoa filozoflarından. Köle olarak doğup topal bırakılmasına rağmen erken yaşlarında gösterdiği keskin zekasıyla herkesin ilgisini çekmiş, nihayetindeyse serbest bırakılmış ve öğretmen olmuş birisi. Öğretilerini yazmayı reddetmesine rağmen sözlü derslerini bir öğrencisi kelimesi kelimesine kaydettiği için bugün bu bilgeliğe biz de ulaşabiliyoruz.

Acaba yanlış aynaya mı bakıyorum?

Asıl ilgimi çeken nokta ise bu derslerinde o kadar temel ve zamansız konulara değinmiş ki, o dönemdeki derslerini bugün sosyal medyaya veyahut günbegün yaşadığımız içsel ve dışsal mücadelelere uygulayabiliyoruz. Bu derslerinden biri de psikolojideki ayna benlik kavramı.

Hemen abone olun

Bu kavrama göre bizim benlik algımız, kendimizi nasıl gördüğümüzden ziyade başkalarının bizi nasıl gördüğü ile şekillenir. Sosyal bir canlı olan bizler, önce başkaları tarafından nasıl algılandığımızı hayal ederiz, sonra diğer insanların bu benliğimizle ilgili düşündüğü yargıları aklımızda canlandırır, son adımda ise bu yargılara karşı duygusal ve bilişsel birtakım içselleştirmeler yaparız.

Her ne kadar Epiktetos’un döneminde bu kadar detaylı bir teori olmasa da insanın temel doğası günümüz insanıyla tamamen aynı. Zira insanların bize atfettiğini düşündüğümüz hislere göre yargı dağıtabiliyor, üstüne kendimizi başkalarıyla bu yargılar doğrultusunda kıyaslayabiliyoruz. Bu “başka insanlar”, eskiden yaşadığımız yerin yakınındaki nehrin karşı tarafında takılan yabancılardı belki ama günümüzde bu “başka” kavramı bambaşka boyutlara ulaştı. Özellikle sosyal medyanın manipüle edilebilir bir dijital ayna olduğu bu dönemde istesek de istemesek de kendimizi başkalarının gözünden görmeye çalışıyor, başka hayatlarla kendi hayatlarımızı kıyaslıyoruz. Nihayetinde biz de insanız ve fıtratımızın bir parçasında bu var. Doğamızı bilen Epiktetos ise bu haftanın bilgelik hapında başkalarının bize atfettiği erdemlerden ziyade kendi erdemlerimizi yaratmamız gerektiğini öğrencilerine — bizlere — öğütlüyor:

Saygılarımla,

Buğra

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Yin ile yang: Anlam ve hazzın dengesi

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Tolstoy’un bu kitabı diğer kitaplarından çok daha farklı. Zira Tolstoy bu kitabında, içinde bulunduğu Rus toplumunu realistik bir şekilde portre eden bir romana yer vermekten ziyade hayatı boyunca biriktirdiği bilge fikirleri derliyor. Marcus Aurelius’un Kendime Düşünceler adlı günlüğü gibi, Tolstoy da bu fikirleri en başta kendisi için topluyor aslında. 1906 yılında yayımladığı, akabindeki dört sene boyunca üç revizyondan geçirdiği bu — defterden hallice — kitabının ilk fikir tohumunu, tam yirmi iki yıl önce, 15 Mart 1884 sabahı günlüğüne yazdığı bir paragrafta kendisinden duyabiliriz:

Vefat etmesine yakın, ağır hastalıklarla boğuştuğu yıllarda üzerine bir hayli emek harcadığı bu kitabını günlüğünde pek çok kez bahsettiğini, bu eseriyle bir nevi gurur duyduğunu da anlayabiliyoruz. Zira günlüğünde ve bazı mektuplarında, bu kitabı her gün okumanın onu ne kadar çok mutlu ettiğinden; yazdığı süre boyunca gazete veyahut dergi okumayı bıraktığından, bu sırada toplumun kültürel ve ahlaki olarak ne denli cehalet içinde olduğuna hayret ettiğinden bahsediyor. Toplumun bu cehaletine ise kalemiyle bir panzehir geliştirmeyi amaçlıyor:

Kitabın formatı da dayanağı kadar basit ama etkili: Her güne bir sayfa uzunluğunda, hap niteliğinde bir fikir, bu fikir hakkında tarihteki düşünürlerden birkaç alıntı ve Tolstoy’un bu fikri kısaca kapatışı... Yani kitap tek seferde okumak için değil, her gün sadece bir sayfa okunması için tasarlanmış. Bu taktiği stoa felsefesini benimseyen başlıca düşünürlerde de görebiliriz: Epiktetos öğrencilerine her gün, o gün nezdinde düşünüp hayatlarında uygulamaya çalışmalarını istediği bir fikir verir; Marcus Aurelius günlüğünde her gün sadece bir ana fikir üzerinde durur. Bu sayede günün meşgaleleriyle dikkati dağılan zihin, o ana fikrin izini gün içinde kaybetmez, onunla oynar, onu bir güzel pişirir… Ve doğru zaman geldiğinde zihin bir bakmıştır ki o fikir sindirilmiş, kalbin, karakterin ve benliğin daimî bir parçası hâline gelmiştir.

Hemen abone olun

Büyük düşünürlerin vakti zamanından beri uyguladığı bu taktik, bilgi ve piksel kirliliğinin hat safhaya ulaştığı günümüz dijital dünyasında, zihnimizin kaosuna panzehir olabilir. Yirmi birinci yüzyılın hızlı hayat akışında günlük fikirler bize fazla gelebilir [1]. Ben de bu maksatla bu hafta için hayatın anlamı üzerine Tolstoy’un 23 Kasım için seçtiği bir yazıyı sizlerle paylaşmak isterim [2]:

Saygılarımla,

Buğra

Paylaş

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Bazı haftalar, bu tarz alıntıları “Haftalık bilgelik hapı - X” başlığı altında paylaşmayı planlıyorum.

[2] Rusça’dan İngilizceye çevirisinde, “ruhumuzun kemâle ermesi” gibi bir ifade değil, “ruhumuzun mükemmeliyeti” ifadesi geçiyor. En azından benim yorumladığım kadarıyla, bu “mükemmeliyet”e adil, dürüst veya cesaretli olmak gibi bir takım erdemlere ulaşarak yaklaşabiliriz ancak asla erişemeyiz. Bazı günler yalan söyleyip diğer günler iki yüzlü davranırız. Bu yüzden burada hayatın amacı mükemmele ulaşmak değil, bu yolda gösterdiğimiz çaba ve kendimizle verdiğimiz günlük mücadeleye — imtihana — devam etmek olabilir. Bence bu nedenledir ki, Tolstoy ve diğer büyük düşünürler her güne yalnızca bir fikir koymayı yeterli görmüşlerdir — zira bu yolculuk bir sürat koşusu değil, daha çok bir maratondur. Elbette herkesin yorumu kendine; fakat bizim kültürümüzde “mükemmel” ifadesinin böyle bir bağlamda kullanıldığına pek rastlamadığım için böyle bir edebi mizaca sahip çeviri tercihini uygun gördüm.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Yin ile yang: Anlam ve hazzın dengesi

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Bundan yaklaşık seksen beş yıl geriye gidersek, Viktor Frankl isimli bir psikiyatrist kendisini Auschwitz kampında esir olarak bulur. Diğer birçok insan gibi sevdikleriyle ayrı düşen Frankl, aynı zamanda uğruna yıllarını verdiği ve hayatının çalışması olarak gördüğü psikoloji kitabının ilk ve tek nüshasını da bu kampta kaybeder. Bırakın anlam arayışını, “anlam” kelimesinin dahi anlamını kaybettiği o yıllarda Frankl, bu kamptan kurtulduktan sonra da yaşadıklarını ve psikolojiye olan ilk katkısını, kısa ama yoğun bir kitap ile kâğıda döker: İnsanın Anlam Arayışı.

Madalyonun bir yüzü: Anlamsızlık

Bu kampta tanık olduğu acımasızlıkların yanı sıra, Frankl yaşadıklarında sürekli anlam bulmaya çalışır. Yaşadığı onca korkunç olaya rağmen onu hayatta tutan da budur aslında. Bir yandan bir doktor olarak diğer mahkumlara yardım eder, bir yandan psikoloji literatürüne katacağı yeni bir terapi türünü zihninde tasarlamaya çalışır, diğer bir yandan da — maalesef ki vefat ettiğini henüz bilmediği — eşiyle kavuşma hayalleri kurar. Umudun samanlıkta bir iğne olduğu o anlarda mahkumların hayatlarındaki anlam ile hayatta kalma şansları arasında bir bağlantı olduğunu fark eder: Hayatında anlam olmayan mahkumların daha çok zorlandıklarına, bazılarının bir noktada tamamen pes edip yataklarından günlerce çıkmayarak sessizce intihar ettiklerine tanık olur. En temelinde insanların hayatta kalmaları için derin bir anlama sahip olmaları gerektiği kanısına varır ve insanın anlam arayışını baz alan logo terapi kuramını geliştirir. İlk yarısında yaşadığı dehşet-ül vahşeti betimlerken ikinci yarısında logo terapiyi işlediği bu kitabında, belki de hep var olmuş ve hep var olacak bir gözlemi kısa ve öz bir cümleyle bizlere ulaştırır: İnsan derin bir anlam bulamadığında, kendisini hazlarla oyalar.

Psikolojinin yeni yeni fide açtığı o yıllarda kendisini destekleyen araştırmalar az olsa da bugün biliyoruz ki hayatımızdaki anlam ile ruh sağlığımız arasında bir ilişki var. Araştırmalar gösteriyor ki hayatında anlama sahip olan insanlarda depresyon, anksiyete veyahut bağımlılık gibi sorunlar daha az gözlemleniyor. Her ne kadar bu ilişki bir hayli nüansa sahip olsa da hayatlarında derin bir anlama ve amaca sahip olan insanlar, kendilerinin bir değeri olduğuna inandıklarından da olsa gerek, geleceği geçmişten daha fazla düşünüyorlar. Akabinde ise hayata karşı daha pozitif, daha iyimser ve sorunlara karşı daha dirayetli oluyorlar.

Hemen abone olun

Madalyonun diğer yüzü: Hazsızlık

Aslında benim aklıma bir süredir takılan, madalyonun bu yüzü değil, diğer yüzüydü. Zira hepimizin anlamsız hazlara çekildiği dönemler olmakla birlikte, bir insanın amacı ve doğrultusu olmadığında nelere kadir olabileceğini hayatımızın bir noktasında şahit olmuşuzdur. Fakat madalyonun diğer yüzü günümüzde belki de sosyal medyanın etkisiyle yeni yeni karşımıza çıkıyor: İnsan derin bir haz bulamadığında, kendisini anlamlarla oyalar.

University of California San Diego’da yapılan bir araştırmaya göre de, hayatımızda bir anlamın olması daha iyi ruh sağlığıyla ilişkiliyken aktif bir anlam arayışında olmamız ruh sağlığımızla ters orantılı. Yani hayatımızda derin bir anlam olmasının birçok yararı varken hayatın anlamını kayıp çorabımızı arar gibi aramak pek de sağlıklı olmayabilir. Sosyal medyada bu “anlamın” peynir ekmek gibi satıldığını da görebiliyoruz aslında. Hayatında büyük bir anlam ve amaç bulmuş insanların verdiği TED konuşmaları, podcast yayınlarında yaptıkları etkileyici monologları, Instagram hikayelerindeki “huzurları”, meditasyon rutinleri, sattıkları kitapları ya da eğitimleri derken ortada bir ‘anlamlı bir amacım olmalı’ algısı oluştu sanki. Bir değişim yaratmalıyım ya da parçası olmalıyım. En az şu kadar para kazanmalıyım. Büyük bir önemim olmalı. Şu kadar insandan sorumluyum. Yaptığım iş ile yılda şu kadar insana yardım ediyorum. Makalelerimin şu kadar alıntısı var. Kitaplarım milyonlarca insanın hayatını değiştiriyor. Alanımda saygın bir insanım. Türkiye’de bu alan dendiğinde ilk aranan insanlardan birisi benim.

Belki de nafile bir anlam bulma çabası içerisindeyken küçük hazları kaçırıyoruz veyahut bu hazları yeteri kadar yaşayamadığımız için hayatımızın büyük bir anlamı olmasına haddinden fazla önem veriyoruz. Belki de hayatımızı tanımlayan anlar, hayalimizi gerçekleştirdiğimiz anlardan ziyade o ana gelene kadar yaşadığımız binlerce küçük andır. Dostlar masasında edilen hoş sohbetler, arkadaşlarımızın halini hatırını sormak, zor zamandan geçen bir sevdiğimizin yanında olmak, ertelediğimiz konuşmaları yapmak, ertelediğimiz kararları vermek, kırgınlıklarımızı dile getirmek, dürüst olmanın zor olduğu anlarda doğruyu söylemek, yardıma ihtiyacımız olduğunda egomuzu bir kenara bırakıp yardım istemek, hata yaptığımızı kabul etmek, özür dilemek veyahut affetmek…

Nihayetinde ya hayatımızın anlamı bir Martin Luther King olmaktan geçmiyorsa? Ya çalıştığımız disipline büyük katkılarımız olmayacaksa? Ya hak ettiğimize inandığımız o parayı, ünü ya da saygıyı kazanamayacaksak? Hadi diyelim kazandık, ya bu büyük kazançlar geçiciyse? Bu durumda gerçekten derin bir anlam arayışında mıyız, yoksa varlığımızı — dünyada meşgul ettiğimiz iki metrekarelik alanı — toplumun değer verdiği “anlamlar” üzerinden meşrulaştırmaya mı çalışıyoruz?

Saygılarımla,

Buğra

Yorum bırakın

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Çaresizlik Vadisinde Bir Çay Molası

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Düşünmek ya da düşünmemek.

Pişmanlığın Psikolojisi Üzerine

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

İnşaat sektöründen ekonomiye geçiş yaptığı o dönemler, “elitizm” kavramı gibi birtakım ekonomik konular üzerine kafa yoruyordu ancak sezgilerini henüz elle tutulur bulgularla somutlaştıramamıştı. Yine bu sabah, üniversiteye ders vermek için gitmeden önce birçok meyve ve sebze yetiştirdiği bahçesine kısa bir göz atmıştı ki olan oldu. O zamana kadar belki de paraşütle iniş yapan jeton önce kafasına, oradan da bezelye bitkisinin üzerine düştü: Vilfredo fark etti ki ürettiği bahçe bezelyelerinin çoğu, bezelye bitkilerinin sadece küçük bir kısmından geliyordu. Hızını alamayan Vilfredo, İtalya’daki toprak mülkiyeti üzerine bir araştırma yaparken gördü ki ülkedeki toprakların yüzde sekseni, nüfusun sadece yüzde yirmisine ait. Bu konunun daha da derinine indi ve bu seksen-yirmi oranının sadece tarımda ya da bezelyelerde değil, hemen her disiplinde ve tarihin tozlu köşelerinde tezahür ettiğini gözlemledi [1].

Adettendir, bu ilkeye Vilfredo’nun soyadı veriliyor ve bugün seksen—yirmi kuralı olarak da bilinen bu gözleme Pareto Prensibi deniyor. Vilfredo hayattayken olumlu ya da olumsuz pek bir tepki almamış, hak ettiği ilgiyi yaklaşık yüz yıl sonra görmüş bu ilkenin bize anlattığı mesaj pek de karmaşık sayılmaz: Çoğu olay için, çıktıların kabaca yüzde sekseni, girdilerin — ya da yapılan eylemlerin — kabaca yüzde yirmisinden kaynaklanır [2].

Subscribe now

Dolabımızdaki kıyafetlerin yüzde yirmisini çoğu zaman — yüzde seksen — dışarıda giyiyoruz. Sosyalleştiğimiz vaktin yüzde seksenini arkadaşlarımızın yüzde yirmisiyle geçiriyoruz. Bir şirketin gelirinin yüzde seksenini müşterilerin yüzde yirmisi oluşturuyor [3]. Günlük stresimizin yüzde sekseni, hayatımızdaki olayların ya da insanların yüzde yirmisinden geliyor. Yazılımdaki hataların yüzde sekseni, kodun yüzde yirmisinden dolayı gerçekleşiyor. Hayatımızdaki memnuniyetimizin yüzde sekseni, ilişkilerimizin, aktivitelerimizin ya da durumumuzun yüzde yirmisinden kaynaklanıyor. Veyahut yaptığımız işlerin sadece yüzde yirmisi sonuçlarımızın yüzde seksenini doğuruyor.

Aslında ‘az efor ile çok iş yapılır mı?’ sorusunun cevabı, evet olmak zorunda. Tek yapmamız gereken, eforlarımızın hangi azınlık kısmının işlerimizin yüzde seksenine tekabül ettiğini bulmak ve o azınlığın üzerine giderken diğer düşük verimli eforları denklemden çıkarmak.

Günlük hayattan ya da ekonomiden örnek verdim ancak psikolojiye geldiğimizde de durum farklı değil. Depresyon, anksiyete, intihara eğilimlilik ve daha nice psikolojik rahatsızlıkların çoğu, akıl sağlığımızı bozabilecek binlerce dışsal (genetik olmayan) risk faktörünün sadece çok küçük bir kısmından kaynaklanıyor. Bu faktörlerin bazıları: Çocuk istismarı, akut travma ve istismar (örn.: kadına şiddet), uyku eksikliği ve sosyal izolasyon (yalnızlık). Bu karamsar istatistik madalyonunun diğer yüzü iyimser: Uygulayabileceğimiz çözümlerin küçük bir kısmı, ruh sağlığımızın yüzde seksenine iyi gelebilir. Düzenli orta ya da yüksek eforlu egzersiz, sorunumuza yönelik bilişsel davranışçı terapi — ve türevleri — bunlardan sadece iki tanesi.

Pekala, bizim hangi davranışlarımız bize en çok olumlu ya da olumsuz etki olarak geri dönüyor? Kaygılarımızın yüzde kaçı doğru çıkıyor? Düşüncelerimizin kaç tanesi kendimiz için iyi bir amaca hizmet ediyor? Hangi davranışlarımız okulda ya da iş yerinde zaman kaybetmemize yol açarken hangileri en çok kazançla sonuçlanıyor? Ekran süremizin yüzde kaçı bizi gerçekten dinlendiriyor? Yüzde kaçı bir masada sevdiklerimizle otururken bizi sevdiklerimizle geçireceğimiz kısıtlı zamandan alıkoyuyor? Ya da bu sürenin yüzde kaçı uyku gibi büyük bir faktörü engelliyor?

Sizlere ve Vilfredo’nun bezelyelerine saygılarımla,

Buğra

Share

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Tarihi bilgilere sadık kalmaya çalışarak kendi edebi çıkarlarım uğruna bu olayı biraz romantize etmiş olabilirim, lakin gerçekten de kendisi bahçesinde gezerken bezelyelerin bu huyunu fark ederek bu ilkeyi oluşturuyor. İşin bu kısmı doğru. En azından öyle umuyorum…

[2] Tabii ki bu sayılar hiçbir zaman net olarak yüzde seksen ya da yüzde yirmi olmayacak ancak gözlem sayısı artıkça dağılımın bu orana yaklaştığını gözlemleyebiliriz. Buradaki ana fikir aslında şudur: Etkiler eşit dağılmaz ve sabit olan şey yüzdelik sayılar değil, bu etkilerin eşit olmayacağı gözlemidir.

[3] Burada tekrar altını çizmek isterim ki bizim durumumuz nezdinde rakamların buna benzememesi, çoğunluğa bakıldığında ortaya çıkan tablonun doğruluğunu etkilemez. Farklı iş modellerinde farklı tablolar da olabilir.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Sen nasıl birisin? Kendini keşfet - I

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Düşünmek ya da düşünmemek.

Pişmanlığın Psikolojisi Üzerine

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Yapay zekanın sınırlarını göz önünde bulundurarak, özellikle bir alanda bilgi edinmek ya da bazı işlerde en yüksek verimle nasıl kullanılabileceği üzerine ayrı bir yazı yazmak istiyorum ancak bu hafta amacım psikolojinin en temel kavramlarından birisi olan, aynı zamanda da hemen her yapay zekanın handikabı olan bir kavramdan kısaca bahsetmek: Çan eğrisi.

Bu çan eğrisini hayatımızın ve psikolojinin hemen hemen her noktasında görebiliriz. Özellikle de elimizde yeterince gözlem varsa. Mesela beş kişinin IQ dağılımına baktığımızda yukarıdaki resim gibi bir dağılım göremeyiz ancak iki yüz bin kişinin IQ’suna baktığımızda çoğunluğun ortalarda bir yerlerde IQ’ya sahip olduğunu, düşük ya da yüksek uçlara doğru gidildikçe bu zeka seviyelerine sahip insanların gitgide azaldığını görürüz. Burada IQ’yu bir üniversite vize sınavından alınan not ile de değiştirebiliriz, insanların titizlik oranlarıyla da, disiplin oranlarıyla da veyahut herhangi bir konu hakkındaki fikirleriyle de.

Subscribe now

ChatGPT gibi büyük dil modellerine baktığımızda da onları eğitmek için milyarlarca kelimeleri geçmiş olan yazılar kullanılıyor. Bu metinler aslında sizin ya da benim gibi insanların yazdığı yazılar, ileri sürdüğü söylemler, iki saniyede derleyip paylaştığı sosyal medya gönderileri. Vikipedi’de yazılmış — ve doğruluğundan emin olamadığımız — yazılardan tutun fikirlerine katılıp katılmayacağımızı dahi bilmediğimiz milyonlarca kitaba kadar, ortada ne kadar yazı varsa onları ne yapıp ne edip bir şekilde yapay zeka modellerine entegre ediyorlar.

Bu kadar yazıyla eğitilen büyük dil modellerinin çalışma prensibine bakarsak, en temelinde bu modeller bazı kelime dizilimlerinden sonra hangi kelimenin gelmesinin daha olası olduğunu hesaplayarak o ödevimizi yaparken kullandığımız cümleleri oluşturuyorlar:

Bu süreçte herhangi bir bilgi doğrulaması yok. Hatta ChatGPT’nin ayırt edici bir özelliği, herhangi bir şekilde “doğru” örnek göstermeksizin direkt kendisine verilen metinlerden kendisini eğitebilmesi. Bu, ilk zamanlarda eğitime ne kadar çok yazı harcanırsa bir o kadar iyi sonuç vereceği anlamına geliyordu, öyle de oldu. Lakin son zamanlarda internetteki çoğu yazıyı topladıklarından olsa gerek, bu modellerin performansları eskisi kadar hızlı iyileşmiyor.

Son birkaç senedir bu performans gelişimini artırmak için yeni bir yola başvurdular aslında. Artık sadece yazıyla eğitilmiyor ChatGPT; insanların onun sonuçlarına verdiği geri bildirimlere göre de eğitiliyor. Fakat bu geri bildirimler, bilgilerin doğruluğu ve tutarlılığıyla ilgili değil. Bu geri bildirimler, insanların kendi fikirlerince yapay zekayı ne kadar faydalı ya da kullanılabilir bulduklarıyla ilgili. Misal bir ChatGPT’nin herhangi bir cevabına “iyi yanıt” ya da “kötü yanıt” şeklinde bir geri bildirim yapabiliyoruz. Sonucunda ise bu yapay zekalar, biz onları daha kullanışlı bulalım diye tasarlanıyor, doğru bilgiyi bulalım diye değil.

Aynı IQ ya da titizlik seviyemiz gibi, yazdığımız yazılar ve fikirlerimiz de çan eğrisine dahil olmak zorunda. Belki beş, on ya da on bin kişi için bu eğri görünür değil ancak milyarlarca veriden bahsettiğimizde, o verinin içindeki tarih, psikoloji, bilim, edebiyat vb. metinlerinin de ortalamaya doğru çekildiğini, çan eğrisinin elini öptüğünü görebiliriz.

Tabii ki bütün bu disiplinler içerisinde dünyanın akışını değiştiren fikirler, teknolojiler ve sanat eserleri bir hayli çok. Lakin bunlar dünyadaki tüm fikirlerin, teknolojilerin ve sanat eserlerinin çok küçük bir oranına tekabül ediyor. Yukarıda gösterdiğim “Bu sabah hava...” cümlesi belki Yaşar Kemal’in edebiyatı sarsacak bir betimlemesinin yolunu açacaktı, ancak bunun olma olasılığı düşük olduğu için havanın sadece güneşli olmasıyla yetinmek durumunda kaldık.

Kıssadan hisseye, eğer yapay zekanın çıktılarını bizim için önemli bir iş doğrultusunda mutlak bir kılavuz veyahut bir pusula gibi kullanırsak, kuzeye giden yolun ortalamaya çıkacağından emin olabiliriz. Bizi biz yapan yaşanmışlıklarımızı, hatalarımızı, can sıkıntımızı, huyumuzu, huysuzluğumuzu, yaşımızı ve daha nice özelliklerimizi — yapay zekanın da yardımıyla — dahil edeceğimiz bir iş belki yine “ortalama” olacak ancak bizim ortalamamız olacak [2].

Bu denkleme bir de madalyonun diğer yüzünden bakarsak: Biz bir yapay zekanın gerçekten çok işe yarar, niş ve o alanda çalışan insanların bile söylemeyeceği bir bilgiyi verdiğine mi inanıyoruz, yoksa biz o alanda ortalama ya da ortalama altı kaldığımız için yapay zekanın sonuçlarına hayret mi ediyoruz?

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] “Bu psikoloji bloğu değil miydi, yapay zeka nereden çıktı?” diye bir soru sorabilirsiniz. Gayet de haklı bir soru olacaktır zira sosyal medya ve televizyon her konuda uzman (!) insanlardan geçilmiyor. Haliyle psikoloji ve teknoloji alanındaki ehliyetlerim hakkında hızlı bir dipnot geçmek isterim: Bilgisayar mühendisliğinden mezun olduktan sonra bir süre özel sektörde olarak çalıştım. Bir “çeyrek yaş krizi” sonrası sıfırdan psikoloji lisansı okumaya karar verdim. Akabinde mühendislerin psikoloji ihtiyacını karşılamak (!) yerine psikolojinin mühendislik ihtiyacını karşılamayı tercih ederek yapay zeka alanına yöneldim. Şu anda ise klinik psikolog ve psikiyatristlere — ve onların danışan ya da hastalarına — yardımcı olabilecek yapay zeka tabanlı yazılımlar üzerine yoğunlaşan bir şirkette çalışıyorum. Haliyle işimin yarısı psikolojiyle alakalı bilimsel literatürü taramakken diğer yarısı bu bilimsel bulguları elle tutulabilir bir yapay zeka yazılımının parçası yapmak. Bunlar beni tabii ki de bir uzman yapmaz — zira kırk fırın ekmeğin ikisini ancak yiyebilmişimdir — fakat yazarken sağlam bilimsel temeli olan çalışmaları kendime kılavuz edinmeye gayret ediyorum. Bir konu hakkında bilimsel makaleleri yine az çok kullandığım ancak daha çok kendi fikrimi beyan ettiğim yazılarımı ise “deneme” etiketi altında bulabilirsiniz.

[2] Bu bakış açısı aslında yapay zekayı ne amaçla kullandığımıza göre de değişir. Bir işin ortalama olmasını umursamak zorunda da değiliz, her iş ortalamadan daha üst bir efor talep etmek zorunda da değil. Buradaki değinmek istediğim nokta, ChatGPT vb. modelleri önemli bulduğumuz işlerde körü körüne takip etmemek, kendi kaçınılmaz yetersizliğimizin maskelenmesinin önüne geçmek.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Disiplinin Karanlık Yüzü

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Düşünmek ya da düşünmemek.

Pişmanlığın Psikolojisi Üzerine

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Kutlamakla kalmıyor, değerli zamanınızı okumaya ve geri dönüş vermeye ayırdığınız için ayrıca çok teşekkür ediyorum. Geçtiğimiz yıla nazaran, bu sene haftalık paylaşım takvimime daha da sadık kalmayı, teknoloji-psikoloji etkileşimine biraz daha fazla ağırlık vermeyi, yaklaşık bin kelimelik kompozisyonların yanı sıra psikoloji ve teknolojiyle ilgili güncel haberleri ve makaleleri olabildiğince anlaşılır bir dilde analiz ettiğim kısa-yazı formatlarını da denemeyi amaçlıyorum. Mesela bu yazımdaki gibi farklı makaleleri ve bakış açılarını ortak bir pencere altında birleştirmenin yanı sıra tek bir kaliteli makaleye ya da habere odaklandığım daha nokta atış yazılara da ağırlık veriyor olacağım.

Bir eleştiriniz, öneriniz, gözleminiz ya da fikriniz olursa contact@izafidusunceler.com e-posta adresi aracılığı ile ya da bu e-postaya doğrudan cevap göndererek her zaman iletişime geçebilirsiniz. Son olarak, artık blog sitesine sadece Substack uygulaması aracılığı ile değil, izafidusunceler.com linkiyle de ulaşabilirsiniz. Bu bülten için kullandığım Substack uygulamasını kullanmıyorsanız, eski paylaşımlara erişmek ya da psikolojiye ilgisi olan sevdiklerinizle paylaşmak için yazı arşivine buradan ulaşabilirsiniz.

Subscribe now

Yeni yıl temaları

Bundan yaklaşık üç sene öncesinde, yine bir yeni yıl arifesinde bir söyleşi dinlerken güzel bir konuşmaya denk gelmiştim^⁠1. Bir konuk, her senenin sonunda o senenin hedeflerini bir bir değerlendirdiğinden, hedeflerini ne derece başardığını ölçtüğünden ve başaramadığı hedeflerini neden başaramadığının üzerine kafa yorduğundan bahsetti. Sonrasında ise yeni yıl için bazı hedeflerini yazdığından ve bir gününü ayırıp bu hedefleri başarmak için bir sistem araştırıp onu kurduğunu söyledi. Üstüne bu hedefleri her yılın sonunda değil, kendi hayat koşullarına göre belirlediği yılın birkaç farklı zamanında değerlendirdiğini belirtti; akademisyen olduğu için de genelde bu değerlendirme tarihlerini güz ve bahar yarıyıllarının başına planladığının altını çizdi.

Nitekim kendi doğasının farkında olacak ki, bir noktada hedeflerini unutacağından ve onlardan adım adım uzaklaşacağından emin olduğu için böyle bir sistem kurmuş. Yine kendisini biliyor olacak ki, bir de her senenin başında o sene için oluşturduğu hedeflerini bir şemsiye altında toplayan bir tema belirlemiş ki bilinçaltı kararlarını bu temayı gerçekleştirmek üzere kendisini alttan alta yönlendirsin. Örneğin uzun yıllar ihmal ettiği sağlığı önüne bazı sorunlar çıkarmaya başladıktan sonraki sene bu temasını “sağlık” olarak belirlemiş ve genel olarak hayatında verdiği kararları ve kurduğu düzenleri sağlığının çevresinde belirlemiş. Yoğun temposundan ötürü ailesini bir hayli ihmal ettiği birkaç senenin sonundaysa başka bir yılının teması “aile” olmuş.

Bu hafta ise, benim de 2024 yılı için iki sene önce belirlediğim, günümüzde daha iyiye gitsem de zaman zaman bilfiil zorlandığım ve yeni yıl denince akla ilk gelen temalardan birisinden bahsetmek istiyorum: Disiplin.

Disiplini leylekler mi getirdi?

Aslında disiplinin, finans yönetimi ve ruh sağlığı ile örtüştüğü bir nokta var. İlk bakışta birbirinden alakasız gözüken bu üç konunun çocukluğumuzdan beri hiçbiri resmi — ve de gayri resmi — eğitim sistemimizin doğrudan bir parçası değil. Bu konular çoğu zaman ailemizin ya da okulumuzun müfredatında yoktur fakat annemizin karnından biliyor olarak çıkmamız beklenir. Ne hikmetse bazı komşu çocukları hiçbir destek almadıkları halde sanki sorumlu bir yetişkinmişçesine dünyaya gelir. Kimi komşu çocukları aileleri uyarmadan derslerine düzenli çalışır, kimisi dört yaşından itibaren para biriktirmeye başlar, kimisi de yaşadığı onca travmayı tiye alarak hayatına depresyon ve anksiyete gibi sorunlar olmadan devam eder.

Haliyle kimi çocuklar başarının sadece akademi nezdinde ölçüldüğü ve sınav odaklı olan eğitim sistemimizde “başarılı” olurken, kimisi de komşu çocuklarının hikayelerini dinlemek zorunda kalır. Aslında hikâye bundan daha fazla nüansa sahip. Bazı evlerde herhangi bir disiplin ya da ruh sağlığı eğitimi yokmuş gibi görünse de bu ailelerde iç huzur, düzen, disiplinli bir rol modeli, genetik avantaj veyahut kitap okuma alışkanlığı gibi bazı etken faktörler varsa bu çocuklar daha disiplinli ve dirayetli olabilir. Ya da hak ettiği koşulsuz ilgiyi, sevgiyi ve saygıyı görememiş bir çocuk bütün dünyaya değerli olduğunu ispatlamak üzerine giriştiği bir cihat yolunda “başarılı” olurken asıl savaşın dışarıyla değil kendisiyle olduğunu kaçırabilir. Aynı durumda olan başka bir çocuk ise acısını bambaşka yöntemlerle — ya da maddelerle — çıkarabilir, acısını içine atabilir ve sevdiklerinin “beklentilerini” karşılayamayabilir. Bir başka çocuk ise her türlü zorluğu yaşamasına rağmen salt genetik bir zekâ avantajıyla kendisini bir şekilde daha iyiye götürebilir. Kıssadan hisseye, konu disiplin gibi karmaşık konulara geldiğinde her türlü çevresel ve genetik kombinasyon mümkün.

O zaman iş işten geçti mi diye soracak olursanız, hayır geçmedi, en azından psikoloji literatürüne göre. Tabii ki durum bir yazıda çözülemeyecek kadar fazla faktör içeriyor ancak finans dünyasından esinlenerek bu hafta literatürde yatırım getirisi — yani harcadığımız kaynak karşılığında bize geri dönen kazancı — fazla olan bazı yöntemlerden bahsetmek istiyorum. Ne de olsa hepimizin dikkat kaynakları sınırlı ve özellikle disiplin gibi konularda ne kadar minimal, bizi yormayan yöntemler geliştirebilirsek o kadar sürdürülebilir bir disipline sahip olabiliriz.

Disiplinin isimsiz kahramanları

Bilim dünyasında öz-denetimin — diğer bir deyişle kendini kontrol etme kabiliyetinin — kaynağı aslında bir tartışma konusu. Bir kesime göre irademiz aynı bir kasımız gibi işlev görüyor: Bu kasımızı ne kadar çok çalıştırırsak o kadar yoruluyoruz. Haliyle gün içerisinde uyguladığımız her disiplin anı aslında “irade bataryamızdan” bir bir enerji götürüyor, kan şekerimiz irademizi kullandıkça düşüyor ve irademiz bir noktada kayboluyor.

Diğer bir kesime göreyse irademizi kan şekeri gibi fizyolojik bir mekanizmayla değil, kendimize olan inancımız gibi psikolojik birtakım faktörlerle açıklanabiliyor. Üstüne bazı güncel araştırmalar da gösteriyor ki irademiz, biz onun batarya gibi bittiğine inandığımızda gerçekten de batarya gibi tükeniyor, buna inanmadığımızda ise kan şekeri gibi fizyolojik faktörlerden bağımsız olarak gücünü uzun bir süre koruyabiliyor.

Peki hangi taraf doğru? Her ne kadar ikinci yaptığım açıklama günümüzde daha çok destek görmeye başlasa da aslında yemek kültürümüzü yorumlayan Cem Yılmaz’ın klişeleşmiş anekdotu, psikolojinin birçok problemi gibi bu problemi de cevaplıyor: Little little into the middle. Yani azar azar ortaya karışık. Muhtemelen bilimin keşfettiği ve henüz keşfedemediği birtakım faktörlerin aynı anda etki ettiği karmaşık bir süreç bu irademiz. Kimi faktörler daha büyük porsiyonlarla etki ederken kimileri de küçük ama etkili porsiyonlara sahip olabiliyor. O yüzden henüz dengeye ulaşamamış bir bilimsel temelin üzerine tavsiye inşası gerçekleştirmeye gerek yok, zira irademizin mekanizmalarından bağımsız iki olay var ki, birçok derde deva olduğu gibi disiplinimize de deva: Egzersiz ve uyku.

Farklı makaleleri göz önünde bulunduran bir akademik derlemeye göre özellikle orta yoğunlukta yapılan egzersiz ile irademiz arasında çift yönlü bir ilişki var. İradesi güçlü olan insanlar egzersiz rutinlerine daha sadık kalabiliyorlarken egzersiz yapan insanların da iradesi güçleniyor. “Neden orta yoğunlukta egzersiz yapmamız gerekiyor?” derseniz de çok düşük yoğunluklu egzersizler yeteri kadar nöro-kimyasal uyarım sağlamazken çok yüksek yoğunluklu antrenmanlar sancılı toparlama süreçlerinden ötürü sürdürülebilir bir rutinin önüne geçebiliyor. (En azından spor alışkanlığı henüz oluşmamışken.) Egzersizlerin -- özellikle ağırlıkla yapılan direnç antrenmanlarının – bir diğer avantajı ise beynimizin kendini yeniden organize etme, yeni sinir yolları oluşturma kapasitesini yaşımızdan bağımsız bir şekilde artırması². Dolayısıyla “O işler bizden geçti.” sözünü tarihin karanlık sayfalarına uğurlayabiliriz.

Uyku üzerine de söylenecek pek de söz yok, yıllardır doktorlardan da duyduğumuz üzere pek çok sağlık konusunda uykunun önemi büyük. Uyku kalitesi ve tutarlılığı — ikisi de önemli — o kadar fazla fizyolojik ve psikolojik süreçlere etki ediyor ki, konu iradeye geldiğinde uyku ile irade arasında tam olarak hangi köprüler var tam bilinmiyor. Bu köprülerden birisine örnek verecek olursam: Uyku stresi azaltıyor, azalan stres beynimizin irade merkezi olan prefrontal korteksin kapasitesini artırıyor, akabinde de “bir şeyi yapacağım” dediğimizde o işi yaptığımız bir gün geçiriyoruz: Bulaşıklar yıkanmış, atılması ertelenen mesajlar atılmış, aranacak olanlar aranmış ve işler halledilmiş… Bunun gibi birçok neden-sonuç köprüsü var, ancak hangisinin ne kadar doğru olduğundan bağımsız olarak uykunun irademizi artırdığı araştırmalar tarafından destekleniyor. Hepimizin düzeni ve tıbbi koşulları farklı, internette de birçok kaynak mevcut ancak uyku düzenini yoluna koymanın benim gözlemlediğim en hızlı yollarından bazıları:

• 3-2-1 kuralı: Yatmadan 3 saat önce yemeği, 2 saat önce suyu, 1 saat önce de ekranı kesmek.

• Yatmadan önce kurgu türü bir kitap okumak (ya da kurgu gibi yazılmış tarih kitapları).

• İhtiyacım olan uykuya ve o haftaki yoğunluğuma göre sabah alarmından ziyade akşam alarmı kurmak.

• Hangi (sosyal) aktivitelerin uykusuz kalmama değip değmeyeceğine duruma göre karar vermek, askeri bir diktatörlükten ziyade kendimle bu konuda pazarlığa oturmak.

Balo dansından esir kampına

Askeri bir diktatörlük ve tarih kitapları demişken, sonuç odaklı olmanın mutlak bir örneğini, İkinci Dünya Savaşı’nda Japonya’nın esir kamplarında yıllarca hayatta kalmış İskoç asker Alistair Urquhart otobiyografisinde çarpıcı bir biçimde portreliyor³. İngiliz Ordusu tarafından Singapur’a konuşlandırılan, balo dansçısı ve hayat dolu bir genç olan Urquhart, savaşın ilerleyen safhalarında Japonların esiri oluyor. Dur durak bilmeyen, yaklaşık 160 kilometrelik bir ölüm yürüyüşünden nasıl sağ çıktığını anlayamayan Urquhart, kendisini mühendislerin yapılamaz dediği meşhur Burma-Tayland Demir Yolu’nda köle işçi olarak üç yıl çalışırken buluyor. Beriberi, dizanteri, ülser vb. hastalıklarla mücadele ettiği sıradan bir haftada, kendisine tecavüz etmek isteyen bir askere tekme attığı için haftalarca karanlık bir çukura atılıyor. İlerleyen aylarda bir geminin deposunda, oturmaya bile yer olmayacak bir şekilde gün yüzü ve yemek artığı dahi görmeden geçirdiği günlerde insanlığın en karanlık yüzüne bilfiil şahit oluyor. Köpekbalıklarının iştahına ve atom bombasının sıcak hava dalgasına şahit olmasına kadar tarihin acı bir kısmına inanılmaz bir şekilde tanık olan Urquhart’ın yaşamı, sonuç odaklı bir dünyada süreç odaklı olmanın nelere vakfolabileceğini birinci elden anlatıyor aslında.

Burma-Tayland demiryolunun inşası sırasında Japonlar için önemli olan tek bir şey var: Sonuç. Kaç kişi ölmüş, köprüden düşmüş, aç kalmış vs. pek de umurlarında değil. Ne de olsa kullanıp atabilecekleri binlerce esir var ellerinde. Urquhart’ın da gözlemlediği üzere, bazı esirler dayak yememek için daha sıkı çalışıyor ki günlük hedefe yetişilebilsin. Bu sırada enerjilerini muhafaza etmeyi ihmal ettikleri için de bu kampta en erken vefat edenler onlar oluyor. Urquhart, ne zaman hastalansa, pes etmenin eşiğine gelse ya da ansızın dayak yese, her defasında tek bir şeye odaklanıyor: Süreç. Hiçbir şey bir ya da sıfır değil onun için. Bu esir bitecek mi bitmeyecek mi değil, yaptım mı yapmadım mı değil, enerjim var mı yok mu değil… Ne derece yaptım ne derece enerjim var, ne derece hayatta kalabildim, ne derece kendimi koruyabildim, ne derece yemek yiyebildim gibi sorular onun tüm dünyası… Zincirlikuyu metrobüsünü tatil köyü gösterecek bir vagonun içinde tamamen ayakta kalarak günlerce fiziksel bir eşya gibi taşınırken de aklından geçen soru şu: Çok hafif açık olan bir cam aralığından ne derece hava alabiliyorum? Bu sırada yaşadıklarının acımasız gerçekliğini bir nebze olsun unutuyor, kendisini anın ve sürecin içine hapsederek pes etmesinin önüne geçiyor⁴.

Subscribe now

Sonuç odaklı değil süreç odaklı (minimal) hedefler

İnsanlık tarihinin en acımasız dönemlerini deneyimlemiş biriyle kendimizi tabii ki kıyaslayamayız, ancak onun bu zorlu koşullarda hayatta kalmasını sağlayan bazı temel dürtülerini günlük hayatımızda kullanamayacağımız anlamına gelmez. (Urquhart da hayatının büyük bir kısmını buna adıyor.) Günümüze dönecek olursam, biraz aceleci doğamızdan olsa gerek, belki de sosyal medyanın etkisi, bir anda koşucu olmak istiyoruz ve her gün koşmaya çalışıyoruz. Fiziksel olarak uzun yürüme antrenmanlarına başlamadan koşmanın getireceği sakatlık risklerini bir kenara bırakırsak, mental olarak da hiç alışık olmadığımız bir rutini kendimize zorlamanın bazı sakatlık riskleri var. Çoğu zaman da koşmamızı engelleyen en zararsız sakatlığı yaşıyoruz: Pes etmek.

Burada da disiplini sağlayabilecek ve yapabileceğimiz en kolay taktik aslında koyduğumuzu hedefi yarıya indirmek. Sonra bir daha yarıya indirmek, sonra bir daha… Tartışmasız ve şüphesiz altından kalkabileceğimiz en minimum hedefe ulaşana kadar hedefimizi daha da azaltmak, disiplinin gelişimi için yapabileceğimiz en kolay (bilimsel) yöntemlerden birisi çünkü tanım gereği yapabileceğimiz en kolay noktayı bulmaya çalışıyoruz. Bu sürecin içindeyken ileride değişeceği kesin olan duygular, motivasyonlar ve heveslerimizi adeta bir Japon mühendisi gibi kendimize dikte etmekten ziyade, kendimizle sağlıklı bir pazarlık haline girmiş oluyoruz. Belki bu pazarlığın sonunda her gün koşma hayali yerini haftada bir gün yürüyüşe bırakabilir fakat kendimizi hazır hissettikçe gıdım gıdım artıracağımız bu seanslar bizi (hemen hemen) her gün koşan bir insana dönüştürebilir.

Bilakis hedeflerimiz sadece sonuç odaklı olduğunda kontrolümüzde olmayan tüm olayların bizim alışkanlığımıza çomak sokmasına izin veriyoruz. “Her gün koşacağım” amacı tanım gereği gribi, depresif dönemleri, zamansız kayıpları, başımıza gelebilecek diğer olayları görmezden gelir. Bunun üzerine ya hep ya hiç prensibi ile kendimizi başarısız gördüğümüzde geçmiş olsun… Önemli olan “Her gün koştum mu?” sorusu değil, “Ne kadar koştum?” sorusu aslında.

Sınavda yapılan net sayısını başarının mutlak kıstası belirleyen bir akademik sistemin kurbanları olmamızdan olsa gerek, bu süreç odaklı hedefler bize pek doğal gelmeyebiliyor en başta. Ne kadar kitap okursak okuyalım ne kadar kişisel gelişim içerikleri tüketirsek tüketelim, bir fikrin bize doğal gelmesi için onu pratik etmek en kısa — ironik olarak da en sabır gerektiren — yöntem. İşimizde ve hayatımızda sonuçların önemi tabii ki azımsanacak kadar küçük değil ancak sürece hâkim olmadan alacağımız sonuçlar da geçici olup sürdürülebilir olmayabilir. Kendimizi sonuçlara odakladığımız bir hayatta halet-i ruhiyemiz de sonuçlara bağlı olacaktır. Bir sonuç biter, diğer amaç başlar. Şu sınavdan geçeyim, sonra tamam. Bu yıllık hedefe ne olursa olsun ulaşayım, sonra bitti. Bir sonraki hedef bitsin, bir nefes alırım. Bak işte istediğim puanı alamadım, şimdi ne yapacağım? Hedef koymak, bir gayemizin olması tabii ki çok güzeldir ama sonuçlar peşinde koştururken hayatımızın elimizden kayıp gitmesine neden izin verelim?

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

¹ Maalesef kaynağını hatırlamıyorum ancak bu dönemler sosyal medya başarının tarifini satan söyleşi konuklarından pek de eksik değil.

² Bu alandaki sistematik bir derlemeye göre düzenli direnç antrenmanları beyin fonksiyonlarında artış sağlıyor. Bir başka çalışma ise 65-75 yaş aralığındaki hafif bilişsel bozukluk tanısı almış kadınların aerobik egzersizlerin yanı sıra ağırlık içeren direnç antrenmanları sayesinde beyne olumlu etkileri olduğunu bir deney ile ortaya koyuyor. Son olarak tek seanslık yoğun bir direnç antrenmanından 2 gün sonra bile genç yetişkinlerin bellek performansı ve hafıza merkeziyle diğer merkezler arası bağlantılarının kuvvetlendiğini görebilirsiniz. Eskiden beynin kendini yeniden yapılandırması gençlere atfedilirken güncel çalışmalar artık bunun yaş ile sanıldığı kadar ters orantılı bir süreç olmadığını ortaya koyuyor. Bu konu üzerine daha detaylı bir inceleme yapıyor olacağım.

³ Maalesef Türkçe çevirisi yok, varsa da ben bulamadım.

⁴ Birçok asker pes ediyor ancak burada pes etmeyi de kesinlikle karalamak istemem. Zira hiçbirimiz böyle şartlarda yaşamadık ve bu hikâyede şans faktörünün inanılmaz bir katkısı var. (Urquhart kitabında hayatta kalmasını mutlu bir çocukluk geçirmesine, şansa ve atletik yeteneklerine bağlıyor.) Buradaki tek amacım bu acımasız gerçeklikte insanı hayatta tutan ve günlük hayatımızda da işimize yarayabilecek bir yönteme doğru köprü oluşturmak. O dönem yaşadıklarından dolayı birçok sağlık sorunu yaşayan Urquhart da hayatını bu acımasız gerçeklikten anlam çıkarmaya adıyor. Aktif bir dansçı, konuşmacı, yazar, kişisel gelişimci ve daha nice sıfatlarla doksan yedi yaşında 2016 yılında hayata gözlerini yumuyor. 2014 yılında verdiği bir röportajı için buraya tıklayabilirsiniz.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Sen nasıl birisin? Kendini keşfet - I

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Düşünmek ya da düşünmemek.

Pişmanlığın Psikolojisi Üzerine

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Kişiliğin büyük beşlisi

Son yazımda da bahsettiğim gibi, bizi biz yapan, şahsımıza münhasır ve uzun dönemde pek değişmeyen bazı huylarımızın sistematik bir şekilde ele alınması, günümüzde milyarlarca dolara ulaşmış bir pazar payına sahip. Her büyük pazarda olduğu gibi, bu pazarda da çakma testler bir hayli fazla. Bunlardan bazıları maalesef ki şirketler tarafından günümüzde kullanılsa da bu testlerin arasında bir test var ki ne yaparsak yapalım sonuç ona çıkıyor: Beş Faktör Kişilik Kuramı.

Subscribe now

Normalde bilim insanları Carl Jung gibi psikologların, kendilerinin ya da başka araştırmacıların ortaya attığı bazı teorileri ya da varsayımları ele alır. Mesela içedönüklük ve dışadönüklük kavramları, Carl Jung’dan önce insanların lügatında olan ifadeler değildi. Bilim insanlarına dönecek olursak, onlar Jung’un içedönüklülük teorisini doğru kabul ederek bir kişilik kuramı ortaya atarlar: “İnsanlar içe dönük ve dışa dönük olarak ikiye ayrılır.” Sonrasında ise bu fikirlerini ölçebilecek testler üretirler ve insanlara bu testleri doldurtarak birtakım deneyler yaparlar. Amaçları ise altta doğru olduğunu kabul ettikleri teorinin, gerçekten de insanlar için geçerli olup olmadığını bulmaktır. Yani günümüzdeki birçok kişilik testi, o testin kurucularının ya da başka insanların teorik sezgilerine dayanır. Bu sezgiler gerek Jung’dan gelmiş olsun gerek kendilerinden gelmiş olsun.

Bu yöntem bilimin her alanında evvelden beri kullanılan bir yöntem. Bu yöntemin hiçbir sıkıntısı yok. Lakin Beş Faktör Kişilik Kuramını diğer kişilik kuramlarından ayıran güzel bir detay var. Bu kuramın ilk kurucuları, bu kuramı altta yatan bir teori ya da büyük bir varsayım üzerine kurmuyorlar. Bu kuramın en temel varsayımı şu: İnsanların kişilik özellikleri öyle ya da böyle kullandıkları dile karışır, dolayısıyla her kişilik özelliğinin dilde bir karşılığı vardır.

1930’larda bu varsayımla yola çıkan iki kafadar bilim insanı İngilizce sözlüğü açarlar ve on sekiz bin sıfatı — “akıllı”, “karamsar”, “mutlu” vs. — bir bir listelerler. Sonrasında ise herhangi birisinin ortaya attığı bir teoriye bakmaksızın, bu sıfatların insanlarda nasıl birlikte kümelendiğine bakarlar. Mesela binlerce kişiye “neşeli”, “güler yüzlü” ve “enerjik” olup olmadıklarını sorarlar. Eğer insanlar bu iç sıfata aynı şekilde cevap veriyorsa — yani bu özellik bazı insanlarda aynı anda yüksek oluyorken bazı insanlarda aynı anda düşük oluyorsa — bingo. Sonrasında araştırmacılar da diyor ki: “Bu üç sıfat, insanların genel bir özelliğini temsil ediyor olmalı. Hadi biz de bunun adını “dışadönüklük” koyalım.” Kimisinin dışadönüklüğü fazlayken kimisinin de az oluyor, ancak dışadönüklükle ilgili tüm sıfatlar bir insanda aynı anda yüksek ya da düşük oluyor. Aynı şekilde bazı insanlarda “titiz”, “disiplinli” ve “sorumluluk sahibi” sıfatlarına aynı anda olumlu ya da olumsuz cevaplar veriyor. Buna da “sorumluluk” adını koyuyorlar.

Böyle böyle insanları birbirinden ayıran beş temel tema ortaya çıkıyor ve bu temalar, altta herhangi bir teori olmaksızın günümüzde farklı toplumlarda da sık sık aynı sonuçları veren bir evrensel kişilik modelini oluşturuyor. Burada not etmek isterim ki bu özellikler siyah ya da beyaz özellikler değil. İnsanlar ya sorumluluk sahibidir ya da sorumsuz birer hergeledir diyemeyiz. Sadece bazı insanlara görece biraz daha fazla ya da biraz da az sorumluluk sahibi olabiliriz. Yani burada ölçtüğümüz şey bir insanın sorumsuz ya da sorumluluk sahibi olması değil, ne derece sorumluluk sahibi olduğudur. Yüksek ve düşük skorlar ise bu derecenin en ekstrem uçlarını oluşturuyorlar:

Biraz daha detaya kısaca inersek bu kişiliklerin alt kişilikleri de var. Yani sadece beş faktörle tüm kişiliğimizi açıklayamayız. Sorumluluk sahibi bir insanın öz disiplini yüksek olurken görev bilinci düşük olabilir. Deneyime açık bir insan hayal kurmaya çok yatkınken farklı davranışları denemeyebilir. Uyumlu — yani evet deme eğiliminde olan — bir insan cömert olabilirken dürüst olmayabilir.

Bu tabloya göre yüksek skor iyi, düşük skor kötü mü?

Hayır. Fahri editörümün oluşturduğu bu güzel tabloda nevrotiklik dışındaki temalarda düşük skor, ilk bakışta karanlık bir tünelin içindeymişiz hissi verebilir; fakat durum bundan çok daha karmaşık.

Deneyime açıklık temasından yüksek puan almış bir insanın hayal gücü yüksektir, sorunlara hızlı çözüm üretebilir ancak hayal dünyasında uçarken kendisini gerçekliğe çapalayamayabilir, maymun iştahlı olabilir. Öte yandan geleneksel bir insan belki daha az “havalı” gözükebilir ancak rutine olan yüksek tahammülünden dolayı uzun vadeli projelerde aranan insan olabilir.

Sorumluluk sahibi olmanın iki ucunu, İnsanın Anlam Arayışı gibi incecik ancak dopdolu bir kitabın yazarı olan, Auschwitz-Birkenau Nazi kampında esir düşmüş Doktor Victor Frankl’a atfedilen bir alıntıyla anlatmak isterim: İnsan derin bir anlam bulamadığında kendisini hazlarla oyalamaya çalışır. Yani sorumluluk skoru düşük olan bir insan, gerekli disiplini ve düzeni sağlayamadığı için teknoloji, kumar, gece hayatı, alkol gibi yollarla kendisini oyalayabilir. Belki geleneksel anlamda başarılı değildir ama kimse onlara yaşamayı bilmiyorsun diyemez. Ancak bu madalyonun bir yüzü daha var: İnsan derin bir haz bulamadığında, kendisini derin bir anlam bulmaya çalışarak oyalamaya çalışır [2]. Komşunun ideal çocuğu Deniz, kontrolcü doğası ve hırsı nedeniyle hayatın tadını bir saniye bile çıkaramamışken, kendi “tembelliğini” ya da “düzensizliğini” avantaja çevirmenin bir yolunu bulan Aylin, Deniz’den finansal olarak daha başarılı olabilir, bunu da hayattan keyif alarak yapabilir [3].

Bu yingyang uyumunu tüm temalarda görebiliriz. Dışadönüklüğe baktığımızda da kimimiz başkalarıyla görüştükçe enerji toplayabilir ancak konu kendi kendimize baş başa kalmaya ve kendimizi dinlemeye geldiğinde yetersiz kalabilir. Diğerlerimiz ise yalnızlıktan keyif alabilir, ancak sosyal ortamlarda ilgisiz ya da mesafeli gözükebilir. Fazla uyumlu insanlar toplumsal dayanışmanın yapıtaşını oluştururken kendilerinden yararlanmak isteyen kötü niyetleri insanları bir mıknatıs gibi çekebilir; uyumluluğu az olan insanlar hayır demeyi bilen liderler olabilecekken nerede durmayı bilmedikleri için duvara toslayabilirler. Duygusal olarak dengesiz insanlar kendilerinin fazla farkında olduğu için komik şakalar yapabilir, duygusal olarak dengeli insanlar ideal astronotlar olabilir.

Yüksek ve düşük skorun doğrudan iyi ya da kötü bir karakteristiğe işaret etmediğinin altını çizmek için tezatlar üzerinden gittim. Lakin bu kişilik teorisini biraz sorgulayacak olursak: Dışadönük bir insan sürekli dışadönük bir insan mıdır? Tembel bir insan her zaman ve her yerde aynı seviyede tembellik mi gösterir? Bu serinin ilk yazısında burçlara karşıt bir tutum sergilemiştim ancak gerçek hayatın ikili doğasından şaşmayarak, bu sorunun cevabını vermek için burçların hikmetine başvuracağım.

Aslında burçların bir bildiği varmış

Beş faktörlü kişilik kuramı penceresinden baktığımızda, yengeç kadını güvenli hissettiği ortamda uyumluluk skoru yüksek bir insan olarak davranırken tehdit altında uyumsuz bir insana dönüşüyor. Kendisini güvende hissettiren sevdiklerinin yanında neşeli ve dışadönük bir insan olabilirken kırgın olduğu insanlara karşı içedönük bir insan oluyor. Yeri geliyor duygusal olarak dengeli bir şekilde sabırlı ve destekleyici oluyorlar, yeri geliyor bir anda karşısındaki insana küsüveriyorlar.

Aslında yengeç kadınına atfedilen bu açıklama, hepimiz için geçerli olabilecek kadar genel geçer bir açıklama ancak “Yengeç kadını mutsuz olduğunda somurtur.” kadar da genel geçer değil. Yoksa kimse burçlara inanmazdı. Bilakis, bu burç analizleri hepimizin dönemden döneme, insandan insana ya da durumdan duruma gösterdiği tavırlarımızı çok güzel bir şekilde bir araya getirdikleri için hepimiz kendimizden bir parça buluruz. Özellikle de okuyan insan aynı burca ve cinsiyete mensupsa bu analizi daha da onaylama eğiliminde olur. Bu analizi onayladıkça da kendi kendini gerçekleştiren bir kehaneti noterde onaylatır, ister istemez kendini etiketlediği karakteristikleri daha sık gösterir.

Burçların ya da falcıların da hikmeti buradadır aslında. İnsanın tezat yapısını çok güzel bir şekilde ele alırlar. Zira insan doğasını bu kadar doğruya yakın bir şekilde ele alamasalardı inandırıcı olamazlardı. Hakikaten bazı arkadaşlarımızın yanında dışadönük ve neşeli olurken bazı arkadaş gruplarının içerisinde biraz daha çekingen olabiliriz. İlgimizi çeken bir konuda dünyanın en odaklı insanına dönüşebilirken, o bir türlü anlayamadığımız matematik konusunun ödevini geciktirmede usta olabiliriz. Bu bizi sorumsuz bir insan mı yapar, yoksa o sırada iç dünyasıyla uyumlu bir dış dünyaya sahip olmayan bir insan mı? Duygusal olarak dengesiz bir insan mıyız, yoksa bizi dengesiz olmaya koşullamış şartlarda mı büyütüldük? Belki de çevremizde Kont Drakula’nın altıncı nesilden torunu, enerji vampiri narsistler var…

İnsan yedisinde ne ise yetmişinde o değil midir?

Tamam, burçlar bu konuyu doğru anlamış ama kişiliğimiz, havanın durumuna göre portmantodan alınıp giyilmeyi bekleyen farklı farklı montlardan mı oluşuyor? İnsan yedisinde ne ise yetmişinde o değil midir? Nihayetinde hepimizin eskiden beri pek değiştirmediği huyları, hisleri, alışkanlıkları var. O zaman bu kişilik teorisi nasıl bilim insanları tarafından kabul ediliyor?

Psikoloji biliminin ilk günlerinden itibaren tartışmalı bir konuydu aslında bu. Bir kesim insanların kişiliklerinin çocukluk döneminde alçı gibi katılaştığını savunurken, bir nesil kişiliklerin durumdan duruma değişebileceğini ve sabit olmadıklarını savundu. Tabii ki çoğu karmaşık meselede olduğu gibi, bu siyah beyaz problemin günümüzde kabul gören cevabı gri bir renge sahip. Kişiliğimiz bir yandan hayat boyu süregelen eğilimlerimizi barındırırken, bir yandan da deneyimlerimize, yaşımıza ve durumlara bağlı olarak evrilebilirler.

Evet, bir taraftan hayat boyu az çok süregelen eğilimlerimiz var. Genel olarak içedönük bir insansak hayatımızı buna göre şekillendirme eğiliminde olabiliriz ancak bizi seven ve güvende hissettiren dışadönük arkadaşlarımızın yanında içedönük doğamızın tadını dışarıda çıkarabiliriz. Ya da normalde çok enerjik ve dışadönük bir insanken bir iş görüşmesinde bu özelliğimizi nispeten baskılayarak sessiz ve profesyonel bir imaj çizebiliriz. Tembelliğe karşı eğilimimiz varsa bir işe başlamak bize çok zor gelebilir. Lakin tutkuyla yaptığımız bir işe saatlerimizi sorgulamadan verebiliriz.

Belki de önemli olan, kendimize bu kişilik testleri, burçlar ya da psikoloji teorileri ile etiket yapıştırmaktan ziyade iç dünyamızla uyumlu bir dış dünya yaratmaya çalışmaktır. Toplumun süregelen standart başarılı insan fikrine ulaşmaya çalışmaktansa kendi başarı standartlarımızı belirlemektir. Yeri geldiğinde geleneksel ve dakik bir ressam, kendinin fazla farkında olan ve yaratıcı bir komedyen, şefkatli ve rasyonel bir CEO, duygusal olarak dengeli bir DJ, ya da tembel ve yaratıcı bir mühendis olabilmektir. “Ama”lardan ziyade “ve” lerin süregeldiği, yapışkan etiketlerin değil rengarenk paletlerin hakim olduğu bir dünyada kendimize yer bulmaktır.

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Kültürel nüanslar var, lakin onlar bile büyük ölçüde tutarlı. Mesela ortalama bir Türk, ortalama bir Amerikalıdan daha uyumlu çıkabilir. Zira ortalamaya bakarsak bizim kültürümüz onlara göre daha kolektivistik, diğer bir deyişle daha bireylerin birbiriyle kaynaştığı bir kültür. Bunun da avantajları olduğu kadar dezavantajları var. Bu konuyu gelecek yazılarımda daha detaylı işleyeceğim.

[2] Bu madalyonun diğer yüzü yorumlamasını bir podcastte dinledim ancak kaynağını hatırlamıyorum.

[3] Burada konuyu net bir şekilde aktarmak adına ekstrem örneklerden ilerliyorum ancak ekonomimiz sorumluluk sahibi insanların “başarılı” olmalarını kolaylaştırmak üzere kuruluymuş gibi gözükebilir. Hatta teknolojinin demokratikleştiği günümüze kadar böyleydi bile denenebilir. Lakin günümüz dünyasında dikkat bozukluğu olan bir insan başarılı bir Twitch yayıncısı olabilir, “tembel” bir insan tembelliğini unutturacak kadar kendisini heyecanlandıran bir işte başarılı olabilir, hiperaktif bir insan her saniye farklı problemlere odaklanması gereken bir yönetici pozisyonunda finansal başarıyı yakalayabilir. Tabii ki bu durum da başarının ne başarısı olduğuna göre ve başarıyı nasıl tanımladığımıza göre değişir.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Sen nasıl birisin? Kendini keşfet - I

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Düşünmek ya da düşünmemek.

Pişmanlığın Psikolojisi Üzerine

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Subscribe now

Konu kendini tanımak ve kişilik testleri olunca akla iki şey geliyor: Onedio kişilik testleri ve burçlar. Bu testlerin ya da astrolojinin bu kadar popüler olmasının sebebi ise meçhul. Kendimizi gerçekten tanımak mı istiyoruz, hayatın bilinmezliğinin yarattığı kaosa bir düzen getirmek mi, yoksa kendimizle ilgili inanmak istediğimiz bazı özelliklerimizi onaylamak mı?

“Akrepler hayatlarında aşırı kontrolcü olabilirler, çevresindekilere kök söktürebilirler ancak çok sadık insanlardır.” “Başaklar çok detaycı ve çalışkandır, fakat mükemmeliyetçilikleri hem kendilerini hem çevrelerini yorabilir.” “Yengeçler derin duygusal bağlar kurar, ancak hassasiyetleri yüzünden alıngan olabilirler.” Belki gerçekten de böyle, ancak gelin 1948’de Bertram Forer’in öğrencilerine yaptığı kısa bir deneye bakalım.

Forer (Barnum) Etkisi

Akrep burcuna sahip olan Amerikalı psikolog Forer, insanları kontrol etmeyi çok seviyor olmalı ki muzur bir psikoloji deneyiyle adını tarihe yazdırıyor. Bu deneyinde Forer, öğrencilerine bir paragraf verir. Bu paragrafın içinde bazı kelimeler silinmiştir ve öğrencilerine bu silinmiş kelimeleri tahmin etmeye çalışmalarını söyler. Bu tahminlere göre ise her öğrencinin kişiliğini analiz edeceğini iddia eder. Aradan bir hafta geçer ve Forer, verdikleri cevaplara bakarak her öğrenciye özel bir kişilik analizi oluşturduğunu duyurur. Öğrencilere bu analizleri dağıttıktan sonra ise onlardan bu analizin kendi kişiliklerini ne derece doğru tanıttığını puanlamasını ister. Aslında Forer, gizliden gizliye her öğrenciye tıpatıp aynı analizi verir:

Deneyin sonucunda, aynı analizi okuduğunu bilmeyen öğrencilerin yüzde seksen dördü bu analizin kendilerini doğru tanımladığını söyler. O gün bugündür, herkese uyabilecek derecede geniş ve muğlak açıklamaların bize isabetli gelmesine Forer Etkisi denir. Peki bu etki, burçları geçersiz mi kılar? Kişilik, ölçülebilir bir olgu mu?

Modern burç testleri

Belki de psikoloji tarihinde en çok para kazandıran, bilim insanlarının yılmaksızın uğraştığı alanlardan birisi kişilik psikolojisi. Aslında sadece kişilik değil, zekanın ölçümü de aynı derece ilgi gördü. Yetenek testinin tarihteki ilk örneklerinden birisini, milattan önce 2200’lerde Çin ordusunda görebiliriz. Dönemin hükümdarı ordusuna katılacak askerlerin atanacakları pozisyona uygun olup olmadığını görmek istemiş, bir test inşasının emrini vermiş: İmparatorluk Sınavı (Keju). Biraz daha ileriye gidersek, Osmanlı Dönemi’nde toplanan devşirmeler de fiziksel muayeneden sonra bazı testlerden geçirilirdi. Bu testlere bakılarak devşirmelerin yetenekleri ve kişilikleri belirlenir, bunlara göre Enderun Mektebi’ne mi yoksa Yeniçeri Ocağı’na mı katılacağına karar verilirdi.

Çok değil, birkaç asır sonra modern kişilik testlerinin babası olarak kabul edilen test, Birinci Dünya Savaşı’ndaki askerlerin “savaş nevrozuna” — bugünkü adıyla travma sonrası stres bozukluğuna — sahip olup olmadıklarını görmek için tasarlanıyor. Günümüze biraz daha yaklaşırsak, 2024 yılında kişilik testi endüstrisi pazarının yaklaşık on bir milyar dolara ulaştığını görüyoruz. Sebebi ise basit: Herkes şirketi — ya da ordusu — için doğru insanları doğru zamanda ve doğru pozisyonda işe almak istiyor. Ekmeğin aslanın ağzında olduğu günümüz ekonomisinde ise her şirket hızlı ve etkili bir işe alım (ya da işten çıkarım) sürecine sahip olmak için bu kişilik testlerinin teliflerine büyük meblağlar ödüyor.

Aslında popülerleşmiş ve çoğu şirket tarafından kullanılan testlerin büyük kısmının geçerliliği düşük, fiyatı ise yüksek. Aslında bu testlere modern burç testleri bile diyebiliriz. Lakin bir testin, büyük bir şirketin işe alım sürecinin efektifliğini yüzde yirmi gibi bir oranda artırması bile o şirkete finansal kâr olarak geri dönebildiği için bu testin kullanılmaması söz konusu bile değil. Hele ki bu test geçerliliği nispeten yüksek olan testlerden birisiyse. Nitekim bundan yaklaşık beş sene önce kurumsal bir şirkette çalışırken bir e-posta bildirimi aldığımı hatırlıyorum. İşe alım sürecinde doldurduğum testin bir geri bildirimi için insan kaynakları ile bir toplantıya davet edildim. O insan kaynakları görevlisi ile yaptığım konuşma bugün hala aklımda, zira o doldurması sadece bir saat süren kişilik raporu, beni yıllardır tanıyan ailemin ya da benim kendimi tanımlayabileceğinden çok daha doğru bir şekilde betimliyordu.

Ülkeleri ve şirketleri anladık, peki biz?

Kendimizi tanımamız bu kadar önemliyse, belki de bu işi pazarlama amacıyla internete sürülen beş dakikalık testlerde değil, geçerliliği olan başka yöntemlere vermeliyiz. İnsanlık tarihinin başından beri süregelen bu kendimize yönelik merakımız, kendisini birçok sanatsal eserde, dini kitaplarda ya da bilimsel teorilerde tezahür ediyor. Akabinde ise bu kişilik arayışının nasıl yapılacağı da bu mecralarda saklı olabilir. Sessizlik, molalar, yaratıcı aktiviteler, kişilik kuramları… Pekâlâ, günümüzde dikkatimizin yüzde kaçı gerçekten kayda değer iç sorgulamalarda? Her dakika bilgi akışının olduğu kutucuklarımız buna ne kadar izin veriyor? Kendimizden kaçarken kendimizi nasıl tanıyabiliriz? Bizimle benzer yollardan geçmiş insanlar bunu nasıl başarmış? Ya da bu iç yolculuğumuz başarılabilir bir amaç mı, yoksa açık uçlu bir süreç mi? Bunları daha detaylı tartışacağım önümüzdeki haftalarda görüşmek üzere. (Bugün yazarken aklımdan bir türlü atamadığım bu parçayı da buraya bırakıyorum.)

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Her ne kadar amatör şartlarda kaydedilmiş olsa da kendisiyle yaptığımız bir söyleşiye buradan ulaşabilirsiniz.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Dinlenmeye bir davet

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Düşünmek ya da düşünmemek.

Pişmanlığın Psikolojisi Üzerine

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Bu hafta psikolojiye biraz daha farklı bir açıdan yaklaşmaya çalışarak günümüz teknolojilerinin psikolojimizi (ya da katliamları) nasıl etkileyebileceğiyle ilgili bazı iddiaların ve vakaların üzerinde durmak istedim. Bu iddialardan bazıları intihar, şiddet ya da cinsel saldırı gibi hassas konuları içeriyor. Bu tür konular sizin için tetikleyici olabilecekse okumaya devam etmeden önce bunu göz önünde bulundurmanızı rica ederim.

Sadece yalancının mı mumu yatsıya kadar yanar?

Fotoğrafçı Kenneth Adelman, Amerika’da Kaliforniya kıyılarındaki kıyı erozyonunu belgelemek maksadıyla 2003 yılında çevresel bir araştırma projesinden sorumluydu. Bu proje kapsamında helikopterle kıyı kıyı dolaştı, binlerce fotoğraf çekip bu görüntüleri projenin internet sitesinde paylaştı.

Ancak bu fotoğraflardan birisinin içinde Malibu sahilindeki lüks bir evin yukarıdan çekilmiş bir görüntüsü vardı. O ev ise ünlü şarkıcı Barbra Streisand’a aitti. Kamudan gizli tutmak için o kadar çaba harcadığı evinin — ve akabinde özel hayatının belki de büyük bir kısmının — afişe olmasından pek de mutlu olmayacak ki, Barbra Kenneth’e elli milyon dolarlık bir tazminat davası açtı. Davanın amacı ise para kazanmaktan daha basit bir amaçtı: Evinin fotoğrafının internet sitesinden silinmesi.

Nihayetinde bu süreç Barbra için pek de olumlu sonuçlanmadı. Mahkeme, bu çevre projesinin kamu yararına olduğunu ve bu süreçte bir gizlilik ihlali olmadığına karar verdi. Bu sırada davanın medyada büyük ilgi görmesi sonucu Barbra’nın evinin fotoğrafları ve lokasyonu bütün internete yayıldı. Diğer bir deyişle Barbra’nın bir bilgiyi (belki de haklı olarak) sansürlemeye çalışması, o bilginin daha da popülerleşmesine yol açtı. 2005 yılından itibaren bu ironiye Streisand Etkisi denmeye başlandı.

Dikkatsiz insanlar

Ben de son zamanlarda işim gereği yapay zekayla ilgili haberleri ve gelişmeleri daha yakından takip etmeye başlamıştım. Bu sırada da Streisand Etkisi sağ olsun, Facebook’un — bugünkü adıyla Meta’nın — eski Küresel Kamu Politikası Direktörü Sarah Wynn-Williams’ın “Umursamaz İnsanlar” adlı kitabına denk geldim. Bu kitap yayınlandıktan hemen sonra Meta, Sarah’a karşı dava açmış, mahkeme de geçici bir tedbir kararı vererek Sarah’ın bu kitap hakkında konuşmasını yasaklamış. Haliyle bu durum medyada büyük ilgi gördü ve aynı Barbra’nın evi gibi, sansürlenmeye çalışılırken — ben dahil — çok daha fazla kişiye ulaştı.

Subscribe now

Facebook’un kurulduğu ilk yıllarda yoğun çabalar sonucu işe giren Sarah’nın şirkette yaşadıklarını anlattığı — daha doğrusu afişe ettiği — olayları tabiri caizse ağzım açık okudum. Hatta o dönemlerde Facebook’un kamu politikalarıyla ilgilenen — yani farklı ülkelerin ya da rejimlerin yasaları ve sorunlarıyla uğraşan — bir departmanı yok. Bırakın olmamasını, böyle bir şeye ihtiyaçları olacaklarına dahi inanmıyorlar en başta. O yıllarda sabahtan akşama kadar kodlayan, Red Bull içen ve eğlenen silikon vadisi mühendislerinin çalıştığı bir girişim Facebook. Öyle ki Sarah, aylarca süren çabalarıyla Facebook’u ikna ederek bu pozisyonu şirkete oluşturmalarını sağlıyor ve kendisi nispeten alt-orta kademelerden işe giriyor. Sonunda da en yüksek mevkilerden birisine terfi alıyor.

Birleşik Milletler’de ve küresel sorunlarla ilgilenen farklı kurumlarda bulunmuş (ve hayal kırıklığına uğramış) olan Sarah, belki de naif — lakin onurlu — bir gaye ile dünyayı iyi yönde değiştirmek için Facebook’a katılıyor [1]. Bu süre dahilinde yaşadıklarını afişe eden Sarah bu kitapta inanılmaz iddialarda bulunuyor: Facebook’un küresel süreçlerinden sorumlu eski direktörünün coğrafya bilmemesinden tutun, yöneticiler hapse girmesin diye ön testler yapmak amacıyla Çin’e gönderilen çalışanlara, Çin’in otoriter rejimine destek olması için kullanılan yüz tanıma yazılımlarına, çalışanlarına cinsel tacizde bulunan yöneticilere, tacize karşı şirket içinde gizlice kurulan kadın dayanışmalarına, ya da şirketin sosyal medyayı kendi çıkarları için manipüle etmesine kadar [2] …

Peki yapay zeka ve psikoloji bu konunun neresinde?

Konunun önemini belirtmek için haddinden uzun bir girizgâh yaptım ancak unutmamak lazım ki Sarah’nın kitabında söylediklerinin hepsi birer iddia. Maalesef ki bu kitabın henüz bir Türkçe çevirisi yok ve Meta’nın mahkeme süreçleri hala devam ediyor. Lakin iddia olmaktan çıkmış ve kanıtlanmış bazı olaylar var ki, teknolojinin — bilhassa yapay zekanın — neden ve nasıl psikolojimizi etkileyebileceği üzerine ibretlik örnekler sunuyor.

Bu hafta ise teknik detaylara fazla girmeden yapay zekaların (ya da teknoloji şirketlerinin) psikolojimizi nasıl etkileyebileceğinden bahsetmek istiyorum. Zira yapay zekanın hayatımıza etkileri gün geçtikçe azalacak gibi durmuyor ve ruh sağlığımızı korumak için bu konu hakkında ne kadar bilgi sahibi olursak o kadar eleştirel düşünüp bilinçli kararlar verebiliriz.

Nedir bu yapay zeka?

Öncelikle yapay zeka sadece insanların yapabildiği akıl yürütme, problem çözme vb. bilişsel yeteneklerimizi taklit etmeye çalışan tüm sistemlere verilen genel bir ad. Bu algoritmalar (ya da yazılımlar) fotoğraflardan insanlar gibi yüz tanımaya çalışabilir, insanlar gibi sorulara cevap verebilir, yazı yazabilirler.

Ne değildir bu yapay zeka?

İnsan değildir. Tüm yapay zeka işlemleri bir takım matematiksel işlemlere, kurallara ve stratejilere dayanır. Bizim gibi farkındalık sahibi değildir. Sadece farkındalık sahibi olmuş taklidi yapmakta ustadır çünkü elinde milyonlarca farkındalık örneği var. Biz insanlar da yapay zekaların bu taklit yeteneklerini geliştiren matematiksel denklemler ya da yazılımlar üretmekte ustayız. Maalesef bu ustalığımız sadece matematik ile sınırlı değil. Bu yazılımları kullanarak insanların duygularını, psikolojilerini, kararlarını ve akabinde cüzdanlarını etkilemekte üstümüze yok.

Yapay zekadan psikolojiye I

En basit yapay zekalardan birisini bir örnekle özetleyebiliriz: Misal bir evin piyasadaki değerini tahmin etmeye çalışalım. Bu değeri belirleyenler ise evin metrekaresi, binanın inşa edildiği yıl ve merkeze olan mesafesi olsun. Önce yapay zekaya binlerce örnek veriyoruz: “Bu evin değeri iki milyon Türk lirası, on yıllık bina, merkeze iki kilometre uzaklıkta.”, “Şu evin değeri dört milyon, iki yıllık bina, merkeze bir kilometre”, “Bu diğer evin değeri dokuz milyon, bir yıllık bina, merkeze sıfır kilometre” … Sonra yapay zeka bu örnekleri bazı matematiksel denklemlerden geçiriyor, biz buna da yapay zekanın eğitimi diyoruz. Tabii bazı ev örneklerimizi ona hiç göstermiyoruz ki eğitimi bittikten sonra onu test edelim. Test sırasında da ona “7 yıllık bina, merkeze 1 kilometre” dediğimizde bize “Üç buçuk milyon” gibi cevaplar versin. İstediğimiz derecede bir doğruluğa sahip olana kadar yapay zekamızı eğitiyoruz ve sonrasında kullanıma açıyoruz.

Bu evi unutalım, onun yerine bir insanı ele alalım. Bir evin değerini belirleyen bazı özellikleri varsa, bizim de kararlarımızı ve psikolojimizi etkileyen birçok özelliğimiz var: Anlık ruh halimiz, özgüvenimiz, yeme alışkanlıklarımız, yaşımız, bulunduğumuz ülke, politik eğilimimiz, kişiliğimiz, korkularımız, umutlarımız…

2014 yılında Facebook’un suçlandığı şey de tam olarak bu tarz bir yapay zeka ile bizim duygularımızı manipüle etmesiydi: Facebook, o yıl sosyal medya platformlarının kullanıcılarını, onların farkında olmadan psikolojik bir deneye tabi tutuyor. Altı yüz seksen dokuz bin kişinin sosyal medya akışı, onların haberi olmadan manipüle ediliyor. Bir grup insana daha çok olumlu içerikler gösterirlerken diğer gruba çoğunlukla olumsuz içerik gösteriyorlar. Üçüncü bir gruba ise nötr içerikler gösteriyorlar. Merak ettikleri ise aslında cevabını çoktan bildiğimiz bir soru: İnsanların duyguları sosyal medyada gördükleri içeriklerden ne kadar etkileniyor ve insanlar akabinde nasıl paylaşımlar yapıyorlar?

Sonuçta ise gördüler ki olumlu içeriklere bakanlar olumlu paylaşım yapıyor, olumsuzlara bakanlar ise olumsuz paylaşımlar. Ancak sonuçlarını bilimsel bir makalede paylaştıkları bu deney, kullanıcılardan herhangi bir onam alınmadan yapıldığı için büyük tartışmalara sebep oldu. Zira Facebook bu deneyi gerçekleştirdikten sonra kullanıcı sözleşmesine ufak bir güncelleme yapıyor ancak bunun geriye dönük bir meşrulaştırma çabası olduğu şüphesi uyandırıyor.

Bu araştırma nispeten masum gözükse de Sarah Wynn-Williams’ın bu sene ABD Senatosu önündeki ifadesine göre bu tarz deneylerin altında yatan amaç pek de masum sayılmaz: İnsanların duygu durumunu tahmin ve manipüle ederek neye ne zaman para harcayacaklarını kontrol etmek. Kendisinin iddia ettiği olaylardan bir tanesi de Facebook’un on üç ila on yedi yaşındaki gençlerin duygularını aynı bir emlak piyasasındaki ev gibi yapay zekayla inceleyip, bu gençlerin duygusal zafiyetlerine göre reklamlar sunması. Sarah’nın verdiği örneklerden birisine göre genç bir kızın paylaştığı (ya da paylaşmak üzere olduğu) selfiyi silmesi, onun o sırada görünüşünden memnun olmadığını gösteriyor yapay zekaya. Tam da bu andan itibaren bu yapay zeka genç kızın karşısına güzellik ürünleri çıkarıyor, üstüne bu kişinin bir kilo problemi varsa kilo vermek üzerine ürünler çıkarıyor.

Bu süreç aslında gençlerin altta yatan zafiyetlerini daha da tetikliyor; ancak “dikkatsiz insanlar” para kazandıkları müddetçe bu gibi etkileri pek de umursamıyor. Sarah kitabında bu olay hakkında karar yetkisine sahip bazı insanlarla konuşmaya çalıştığından bahsediyor ve onlara kendi çocuklarının da başına bunun geleceğini söylese de insanların gözünde aradığı kaygının ve ahlakın samanlıktaki iki iğne olduğunu fark ediyor.

Subscribe now

Yapay zekadan psikolojiye II

Emlak ve duygu manipülasyonu piyasasından ChatGPT ya da Gemini gibi yapay zekalara gidecek olursak, yapay zekanın çalışma prensipleri çok daha karmaşıklaşır. Bu popülerleşmiş yapay zekaların mekanizmaları çoğu öğrencinin ya da mühendisin ilk birkaç seferde anlamakta zorlandığı kadar karışık bir süreç. Haliyle bazı hocalar da bu konuyu anlatmayı pek sevmez.

Bu yazabilen ve yazılanı anlayabilen yapay zekanın en ilkel halini bir örnekle özetlersem, bu yapay zekaya milyonlarca yazı verdiğimizi hayal edelim. Bu yazı örnekleri kitaplardan, Vikipedi’den ya da binlerce kaynaktan olabilir. Yapay zeka önce bu örneklere bakarak hangi kelimelerin, cümlelerin ya da paragrafların birbirine yakın olduğunu hesaplar. Mesela “yapay” kelimesi ile “zeka” kelimesi genelde yan yana kullanıldığı içini bu kelimeleri birbirine yakın olarak görür ancak “yapay” ile “Uranüs” kelimeleri beraber kullanılmadığı için onları birbirine uzak görür. Çoğu cümlenin içinde geçen “lan”, “ya” vb. kelimelere pek anlam yüklemez çünkü çoğu zaman cümlenin anlamını etkileyecek kadar önemleri yoktur bu kelimelerin.

Eğitimini tamamladıktan sonra biz yapay zekaya bir soru sorduğumuzda, o hangi kelimelerin ya da cümlelerin bu soruya yakın olduğuna bakar ve kelime kelime — ya da cümle cümle — tahmin etmeye başlar. “Adın ne?” diye sorarsak önce “Benim”i hesaplar. “Benim”den sonra gelmesi en yüksek ihtimalli kelime “adım” olduğu için sonra “Benim adım” der. Sonrasında ise sorunun bağlamına bakarak en yüksek ihtimalli son kelimeyi, yani “ChatGPT”yi seçer. Sonuç:” Benim adım ChatGPT.”

Peki, yapay zekaları eğitirken hangi yazıları ona veriyoruz? Bu yazıların ne kadarı nesnel olarak doğru? Bunların ne kadarı sağlıklı bir psikolojiye sahip insanların yazdıklarıyla eğitiliyor? Sağlıklı psikoloji ne demek? Kime göre sağlıklı? Maalesef ki bu soruların hiçbirisinin cevabı yok, zira bu soruların cevapları şirketlerin naçizane sırları. Hadi diyelim bize bu cevapları verdiler, eğitim sırasından yapay zekanın hangi cümleyi nasıl yorumladığını görebiliyor muyuz derseniz bunun cevabı da hayır. Yapay zeka sistemleri karmaşıklaştıkça onların süreçlerini yorumlaması da tekniksel bazı sebeplerden dolayı bir o kadar zorlaşıyor [3].

Doğal olarak bu yapay zeka yazılımlarının bir etik anlayışı yok. Kendilerine yazılan her sorunun ya da yazının ne derece hassas olduğuyla ilgili bir tahmin yürütüyorlar ve bu tahmin belirli bir eşiğin altındaysa normal bir şekilde cevap vermeye devam ediyorlar. Eşiğin üstüne çıktığı durumlarda ise konuyu farklı şekillerde dile getirerek yapay zekayı kandırmak çok da zor değil. Bu da konuyu bu sene meydana gelen trajik intihar vakalarına getiriyor.

Bu sene ChatGPT ürününün sahibi OpenAI şirketine yedi ayrı dava açıldı. Bu davada toplamda altı (genç) yetişkin ve 17 yaşındaki gencin aileleri yer alıyor. Bu altı kişiden — genç de dahil olmak üzere — dördü maalesef şu an aramızda değiller. İddialara göre ChatGPT bu insanların kimisini intihara yönlendirmiş, kimisinin intihar düşüncelerini onaylamış, onaylamakla kalmamış, bunun nasıl yapılacağı ile ilgili tavsiyelerde bulunmuş ve son mektuplarının yazılmasına da destek olmuş. Ayrıntılar henüz net olmasa da bu yedi davanın ortak paydası, hepsinde ChatGPT-4o modelinin kullanılmış olması. Yine iddialara göre OpenAI bu modeli, CEO’su Sam Altman’ın aceleci tutumu nedeniyle güvenlik kontrollerinin hepsini tamamlamadan erken bir şekilde piyasaya sürmüş.

Kıssadan hisseye

Bu yazımda bahsettiğim olayların birçoğu güncel olaylar ve arkalarında kesin bir kanıt yok. Kesin bir kanıtın bulunup bulunamayacağı, bir uzlaşmaya varılıp varılmayacağı ise belirsiz. Ancak kesin olan bir şey varsa bu şirketler kâr amacı gütmeyen kuruluşlar değil. Nihayetinde bu ürünler maddi bir gelir beklentisiyle yapılıyor.

İnternetin ilk günlerinde de birçok internet girişiminin ürünü zararlara sebep oldu. İnsanlar forumlardan birbirilerini bulup kötü niyetle aksiyonlar aldı. Bu doğrudan interneti iyi ya da kötü yapmaz, evet, ama bu internet teknolojisini kullanarak yapılan ürünlerin arkasındaki niyeti sorgulamayacağımız anlamına gelmez.

Aynı şekilde, yapay zeka da istesek de istemesek de hayatımıza girdi. Biz kullanmasak bile iş yerinde bu ürünleri kullanan başka birisi ya da işletme bir şekilde bizim hayatımızı etkileyebilir, aynı internet gibi. Çoğu çığır açan teknolojide olduğu gibi hukuki regülasyonlar yapay zekanın gelişme hızına yetişemiyor. Hukuk ile teknoloji arasındaki yarışın yarattığı tozu ise ruh sağlığımız yutabiliyor. Belki bu tozların havada uçuşmasını engelleyemeyebiliriz ama nasıl bir maske takacağımızı seçebiliriz.

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Tabii ki Sarah da sütten çıkmış ak kaşık değil ancak onun muhakemesini herkes kendi okuduklarına göre yapmalı.

[2] En çok kanımı donduran iddia ise şu oldu: Myanmar’da — eski adıyla Burma’da — ordunun doğrulanan hesapları zorla ele geçirerek Müslümanlara karşı propaganda başlatması ve bu sürecin Facebook tarafından bilindiği halde duruma nötr kalınması. Öyle ki, zorla ele geçirilen doğrulanmış ve güvenilir hesaplardan ya da binlerce sahte hesaplardan Müslüman karşıtı paylaşımlar yapan ordu, bir noktada Rohingya katliamına (soykırımına) yol açıyor. Bu katliamda ise binlerce insan ateşe veriliyor, vahşice öldürülüyor ya da (halka açık bir şekilde) tecavüze uğruyor. Bu süre zarfında ise Sarah’a göre Facebook’un yöneticileri duruma karışmadıkları için birbirini tebrik ediyor, sahte hesapların kaldırılmasıyla ilgili hiçbir adım atmıyor. Zaten Facebook’un bu ülkedeki uygulamasında sahte hesapları raporlama özelliği dahi aktive değil, zira uygulama bu dile adapte dahi edilmemiş. Sarah’ın anekdotuna göre bu dili bilen tek Facebook çalışanı ise Facebook’u yasal merkezinin bulunduğu, İrlanda’nın başkenti Dublin’de o akşam restoranda yemeğini yerken telefona bakmıyor…

[3] “Açıklanabilir Yapay Zeka” alanı birçok bilim insanının üzerinde çalıştığı bir konu. Kara kutu olarak geçen karmaşık yapay zekaların yaptıkları tahminleri neye göre yaptıklarını açıklamaya çalışan bu disiplin, nihayetinde etik ve adil teknolojilerin artmasını sağlayabilir.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Düşünmek ya da düşünmemek.

Pişmanlığın Psikolojisi Üzerine

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Dersin içeriği depresyon tanısı koyabilmek için gereken on iki kuralı ezberlemekten çok klinik psikoloji alanındaki sonuçlara, sistemlere ve süreçlere odaklanmak üzerineydi. Bir nevi sistemsel olarak yaşanan ruh sağlığı sorunlarıyla nasıl mücadele ediyoruz, daha önemlisi, bu konularla nasıl mücadele edemiyoruz gibi noktalar üzerine bir müfredat vardı. Ne de olsa akıl sağlığı kitapçıklarıyla ve tanı koymakla ilgili başka dersler olacağı için, bu hocamız daha geniş bir açıdan yaklaşmayı tercih etmişti.

Bu hafta ise bu dersin süresi boyunca sık sık üzerinde durduğumuz, günlük hayatımızın bilfiil içinde olan bir konudan bahsetmek istiyorum: Etiketle(n)mek. Diğer bir deyişle damgalamak veyahut damgalanmak. Özellikle de ruh sağlığı konularıyla ilgili etiketlenmenin üzerinde duracağım, zira istatistiksel olarak toplumun dörtte biri hayatının en az bir döneminde bir ruh sağlığı problemi yaşadı ya da yaşayacak.

Etikete kısa bir bakış

Fişlenmenin kökeni Antik Yunancadaki stigma kelimesinden geliyor. Stigma, o dönemlerde suçlular ya da köleler gibi toplumun dışlanmış kesimlerine, keskin ya da sıcak bir nesneyle yapılan damgaya verilen ad. Günümüzde ise bireyin belirli bir özelliğinden veya durumundan dolayı olumsuz bir bağlam içinde etikete sahip olması olarak nitelendirebiliriz.

Mahallenin delisi, alkolik akraba, minibüsteki “kafası kırık” o insan, narsist eski sevgili, inek sınıf arkadaşı derken dilimizde birisini etiketlemek için kelimeden bol bir şey yok. Pekâlâ, bu etiketlemek bizim elimizde olan bir şey mi? Diğer bir deyişle, neden bu kadar kolay ve sık bir şekilde bir şeyleri ya da birilerini etiketliyoruz?

Subscribe now

Ötüp duran duman dedektörleri, salatalıktan korkan kediler

Bu sorunun cevabını bize duman dedektörleri veriyor. Tatbikatlar, yanlış zeytinyağı ile pişirilen etin dumanı ya da hakiki yangınlar derken çoğumuz hayatımızda bir defaya mahsus da olsa o duman dedektörlerinin tiz sesini duymuşuzdur. Evet, hiçbirimiz gerekmedikçe o sesi duymak istemez ancak duman dedektörünün en ufak bir problem hissettiğinde de çalışmasını isteriz, çünkü bir defa doğru tehdidi yakalaması yaptığı tüm yanlışları telafi edecektir. Aynı şekilde — Instagram’da mutlaka karşınıza çıkmıştır — kediler de (yılana benzeyen) salatalıkları görünce bir anda zıplar. Bizim sadistik zevklerimizin kurbanı olan bu kedilerin alarm mekanizmaları, onların vahşi dünyada hayatta kalma ihtimallerini artırır.

Biz insanlar da aynı duman dedektörleri gibi negatiflikleri çok hızlı yakalama eğilimine sahibiz. Milyonlarca yıl boyunca türümüzün devamlılığını sağlamış bu eğilim bizi hayatta tutmak için var. Potansiyel tehditlerin hepsine alarm vermek sinir bozucu olsa da yakalayabildiğimiz bir gerçek tehdit bizi yakınlardaki avcı hayvanlardan, yangınlardan, tacizlerden ve daha nice problemlerden kurtarabilir.

Bu yüzdendir ki ama bilinçli ama bilinçsiz, tehdit arama eğilimindeyiz. Daha önceki yazımda daha detaylı bahsettiğim gibi, zihnimiz her gördüğümüz, duyduğumuz, işittiğimiz ya da düşündüğümüz düşünceyi derinlemesine inceleyemez. İnceleseydi bir adım atacak dahi enerjimiz kalmazdı. Haliyle bu seri negatif etiketlemeler bizi efektif bir şekilde mahallenin delisinden koruyabilir, geceleri “tehlikeli gözüken” insanların olduğu bazı sokaklardan geçmememizi sağlayabilir. Bu mekanizma etiketleyen bizleri koruyor evet, lakin etiketlenenler için bu durum nasıl?

Etiket öyle bir yapışmış ki bir türlü tam soyulmuyor. Birisi cif getirsin.

Psikoloji biliminin çoğu duruma olduğu gibi, bu duruma da bir adı var: Öz-etiketleme. Öz-etiketleme kavramı, sahip olduğuna inandığımız ya da başkaları tarafından bize yapıştırılmış bazı etiketleri içselleştirmemizi temsil ediyor.

Bu fenomenin en çarpıcı örneğini Franz Kafka’nın “Dönüşüm” kitabında görebiliriz. Kitabın baş kahramanı Gregor, önce odasından çıkmayarak kendisinin bir böcek olduğu düşüncesiyle uyanır. Sonrasında gerçek bir böcek gibi davranmaya başlar. Kitabın başından itibaren Gregor’un gerçekten bir böceğe dönüştüğünü — diğer bir deyişle metamorfoz geçirdiğini görürüz ve bunun psikolojik ve toplumsal yan etkilerini gözlemleriz.

Kendi hayatımıza dönecek olursak, bu durumun masum örneklerinden birisi “Benim matematiğim kötüdür” inancı. Belki zor bir matematik hocamız vardı, belki de genetik bir yeteneksizliğimiz… Belki de ilkokul hocamız “Çocuğum sen matematiği boş ver.” vb. söylemlerde bulundu. Bu noktadan itibaren matematikte anlayamadığımız her engel, bu inancımızı körüklememize sebep oldu. Aslında gerçek öğrenmenin yaşandığı çoğu an, bir problemi anlayamadığımız ve streslendiğimiz o gergin anlarken biz bu anlarda sabırlı olmak yerine etiketimizi cildimize doğru daha sert bastırdık, onun cildimize iyice yapıştığından emin olduk. Biz bu etiketi sağlamlaştırdıkça sadece kendimiz değil, çevremiz de bu etikete inanmaya başladı. Çevremiz inandıkça matematikte daha da kötü olmaya başladık, belki de bir noktada uğraşmayı bıraktık.

Matematik dersinden çıkalım, bayramda akraba buluşmalarına gidelim. Hemen her sülalede alkol ya da madde kullanımıyla savaşan bir birey vardır. Her bayramda olduğu gibi bu akrabamız yine söylenmeyecek laflar ediyor, kayınçoya bulaşıyor, bazen de bir anda sessizleşip uzaklara bakıyor. Ona konulan etiket ise basit: “Alkolik”. Şimdi burada amacım, bir empatiye zorlamak, bizlere zarar vermiş olabilen insanları savunmak değil. Lakin birisine alkolik gibi bir etiket yapıştırdığımızda gerçekleşen bir durum var: O insanı spesifik bir sorun yaşayan bir birey olarak değil, alkolik bir birey olarak varsayıyoruz. Alkol tüketimi ile yaşadığı sorunlar kimliğinin belki de bir parçasıyken, yapıştırdığımız bir etiket ile o kişinin tüm kimliğini bir sıfata, birkaç hecelik bir kelimeye indirgiyoruz.

Görünmez etiketler

Bu bağlamda “alkolik” etiketini her türlü etiket ile değiştirebiliriz. Otistik, müptela, bağımlı, salak, şımarık, şizofren, takıntılı, deli… Bu etiketlerin hepsinin ortak bir özelliği var: Buna sahip olduğuna inanan kişinin kendisine verdiği zararlar.

Bu zararlardan bir tanesi öğrenilmiş çaresizlik, diğer bir deyiş ile “Denesem ne fark edecek ki?” sorusu. Bazen bir türlü çözemediğimiz, kendimize yüklendiğimiz bir konunun çözümü olmadığına kendimizi inandırırız. Problemin olmadığını düşündüğümüz zamanlar hayatımıza normal bir şekilde devam eder, problem olduğunda ise bazı çözümler deneyip başarısız oluruz. Bir noktada ise bir umutsuzluk baş gösterir ve durumu kabullenmeye başlarız: “Matematiğim her zaman kötüydü, şimdi bu kursa yazılırsam başarısız olacağım.” Bazı durumlar gerçekten de çözülemez olabilir; ancak bazen de kendimize yapıştırdığımız etiketler sadece biz inandığımız sürece varlar. Belki de bu durumlarda bilmediğimiz bir şeylerin olduğunu kabul edip, yardım istemek, bu işi gerçekten çözmüş ya da çözebilecek birilerine danışmak makul bir seçenek olabilir. Peki birilerine danışmak ne kadar makul bir çözüm?

Bu da konuyu öz-etiketlemenin ikinci bir zararına getiriyor: Çözümün varlığını bilsek dahi ona yönelmemek. İnsanların hakkımızda ne düşüneceği korkusu olsun, kendimizin kendi hakkımızda ne düşüneceğinden korkmamız olsun bir çözümü denememek için her türlü sebebimiz var: “Terapiye gidecek kadar kötü değilim.”, “Doktora bu konuda sadece şu insanlar gider, ben gitmem.”, “Şu ve şu geçsin ondan sonra bakacağım.”, “Şunu denersem hakkımda ne düşünürler?” … Peki bizim gizli etiketlerimiz neler? Şimdiye kadar kendimize kaç etiket yapıştırdık? Bu etiketlerin kaçı hayatımızı fark ettiğimiz ya da etmediğimiz açılardan etkiliyor? Belki de her bir etiketin altında bir parçamız var – anlamaya, anlatılmaya ve iyileşmeye değer bir parça.

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Düşünmek ya da düşünmemek.

Su Sızdıran Kova

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Bu hafta ise olaylara bakış açımızı etkileyen, kritik düşünme becerimizi artırabilecek bir fenomenden bahsetmek istiyorum: Ortalamaya çekilmek. Bu terimi Viktorya döneminde yaşamış İngiliz Sir Francis Galton ortaya atıyor. Kendisi, “polimat” olarak anılan ve zamanında hemen her disiplinin çorbasına azar azar tuz atmış, matematiksel kavramları da insan psikolojisine ilk uygulayanlardan biri. Hatta onun on dokuzuncu yüzyılın sonlarında temelini attığı kişilik teoremi, günümüzde bu konuda en geçerli kişilik testinin temeli olarak kabul ediliyor.

Ortalamaya çekilmek fikri ise kısaca şu: Aşırı uç sonuçlar (ya da olaylar) bir sonraki ölçümlerde ortalamaya yakın sonuçlara kayar, bir nevi ortalamaya doğru çekilir. Özellikle de bu olaylar karmaşık ve biraz da olsa şansa bağlı olaylarsa bu etki daha belirgin olur. Nobel ödüllü ekonomist ve psikolog Daniel Kahneman, bu durumu insan psikolojisi çerçevesinde incelemiş, bu fenomenin karar verme süreçlerimizi nasıl etkilediğini Hızlı ve Yavaş Düşünme kitabında farklı örneklerle açıklıyor.

Subscribe now

Spor Dergisi Kapağının Laneti

Meşhur bir spor dergisi olan Sports Illustrated, bir lanet ile anılıyor: Bir sporcu bu derginin kapağına konu olduğunda hemen her zaman ertesi sezonda performansı düşüyor, beklentilerin oldukça altında kalıyor. Spor sevdalılarına göre ise bu lanetin basit bir açıklaması var: Dergiye çıktıktan sonra sporcular yüksek bir özgüvene sahip oluyor ve kendilerinin ya da başkalarının yüksek beklentileri karşılamaya çalışırken baskı altında kötü performans sergiliyorlar.

Aslında bu açıklama, çoğumuzun empati kurabileceği ve gayet makul bir bakış açısı. Lakin Kahneman’a göre bunun çok daha basit bir açıklaması var: Bu derginin kapağına çıkan atletler, bir önceki sezonlarda olağanüstü, istisnai bir performans sergiliyor. Bu istisnai performansın altında sıkı çalışmanın ve yeteneğin etkisi var, ancak ne olursa olsun kontrol edilemeyen şansın da bir faktörü var. Spor gibi tamamen öngörülebilir olmayan, şansa bağlı karmaşık sistemlerde ise ortalamaya çekilme kanunu devreye giriyor: İstisnai performansların ardından gelen performanslar, ortalamaya daha yakın olmakla mükellefler. Çünkü kontrol edilemeyen faktörler büyük resimden — ve istatistik biliminin gözünden— bakıldığında her zaman ortalamaya çekilme eğilimindedir.

Kahneman — ve erken vefat ettiği için aynı Nobel ödülüne aday gösterilemeyen en yakın arkadaşı Amos — bu konu hakkında makale yazarken Norveç’te gerçekleşen kış olimpiyatlarına gidiyor. Norveç çok iyi bir atlama performansı ile ilk atlamasını gerçekleştiriyor. Spikerin yorumu ise gayet makul: “Norveçli çok iyi bir ilk atlayış yaptı; şimdi önde kalmayı umduğu için gergin olacak ve muhtemelen ikinci atlayışta daha kötü bir performans gösterecek.” Ardından İsveç kötü bir atlama yapıyor. Yine makul bir yorum geliyor spikerden: “İsveçli ilk atlayışta kötü bir performans sergiledi; artık kaybedecek bir şeyi olmadığını biliyor ve bu da onu rahatlatacak, muhtemelen ikinci atlayışta daha iyi atlayacak.” Kahneman, kitabında bu durumu şöyle yorumluyor:

Ödül mü daha etkili, yoksa ceza mı?

Kahneman, ikinci bir örneği ise ülkesindeki hava kuvvetlerine verdiği bir eğitim esnasında yaşadığı bir anekdot ile bizlere aktarıyor:

Aynı spiker gibi, komutanın burada oluşturduğu neden-sonuç ilişkisi kulağa kötü gelmiyor. Belki gerçekten de bazı askerler övgü aldıklarında rahatlıyor, bazıları ise ceza karşısında daha da hırslanıyor. Ancak matematiksel olarak baktığımızda burada da bir ortalamaya çekilme durumu var: Pilot çok iyi uçtuysa, bu başarıda bir miktar şans vardır. Haliyle bir sonraki uçuşta performansının biraz düşmesi istatistiksel olarak kaçınılmazdır. Kötü uçtuysa, bunda da şansın etkisi olabilir. Bu yüzden bir sonraki uçuşta biraz daha iyi bir performans göstermesi beklenebilir.

Peki bu durum hayatımızı nasıl etkiliyor?

Kahneman’ın farklı farklı deneylerle defalarca ispatladığı gibi, insan zihni rastlantısal değişimleri kabul etmekte zorlanır. Zihnimiz denk geldiği her olayın üstüne derin derin düşünecek olsaydı, harcayacağı enerjiyi besinlerden almamız imkânsız olurdu ve açlıktan kısa bir süre içerisinde hayatımızı kaybederdik. Yani zihnimiz — ve irademiz — hangi olayın ya da problemin üzerine uzun uzun düşüneceğine karar vermek; bir nevi ilgileneceği olayları filtrelemek zorunda.

Haliyle olayların üzerine çok düşünmeden hızlıca bir sebep-sonuç örgüsü kurma eğilimindeyiz. Hiçbirimiz doğuştan bir istatistik bilgisiyle dünyaya gelmediğimiz için, karar verme süreçlerimizde kontrol edilemeyen — diğer bir deyişle şansa bağlı — faktörlerin etkisini küçümseme ihtimalimiz bir hayli fazla.

Kahneman’ın önerisi ise bir karar vereceğimizde ya da bir konu hakkında düşünürken, istisnai tekil olaylara bakarak bir yargıda bulunmak yerine ortalamaya göre karar vermek. Bir şirketin bir çeyrekte açıkladığı rekor kar, akabindeki çeyrekte benzer karın olacağı anlamına gelmeyebilir. Belki de sadece birkaç çeyreğe bakarak yatırım yapmamalıyız. Bir işte başarılı olmamız, yapacağımız her işte başarılı olacağımızı garantilemeyebilir. Bize zarar veren durumların ya da ilişkilerin son zamanlarda istisnai derecede iyi gitmesi, bu durumların hep böyle iyi olacağı anlamına gelmeyebilir.

Tersi de geçerli: Son zamanlarda kötü giden durumlar, istatistiksel olarak düzelme eğiliminde olmak zorunda. Şu an geçtiğimiz zor bir dönem, sürekli zor kalmaya devam etmeyecek olabilir. Şu an içinden çıkılması en imkânsız gözüken durumlar, en çözülemez düğümler, zamanla çözülecek olabilir. Ortalamaya çekileceğimizi bilmek, işler iyi giderken unuttuğumuz tevazuyu hatırlatabilir, işler kötü giderken ihtiyacımız olan umudu gün yüzüne çıkartabilir.

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Düşünmek ya da düşünmemek.

Su Sızdıran Kova

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Normalde tamamen senaryolar üzerinden kamera karşısına geçen Arun’un burada da bir rol yaptığı düşünülebilir ancak bu Arun’un katıldığı nadir canlı yayınlardan bir tanesiydi. Biraz daha videoyu izleyince Arun’un konuşurken sık sık stres olduğunu, o sırada doğru cevabı bulamama baskısından eksik ya da acelece cevaplar verdiğine de şahit oldum. Akabinde ise önyargılarımı biraz kenara bırakarak karşımdaki kişinin bir aktör değil, düşünceli ve samimi bir insan olduğuna inanarak izlemeye devam ettim.

Dr. K adıyla da bilinen Alok, konuşmanın ortalarına doğru Arun’un nasıl bu kadar sükûnet sahibi olduğunu merak ederek konuşmayı bu yöne doğru çevirdi. Bence bir noktada Dr. K. İle yayındaki ya da videoyu sonradan izleyen insanların fark ettiği üzere, Arun’un kendi kendine geliştirdiği bazı basit kurallar, çoğumuzun kaliteli kitaplardan ya da içeriklerden cımbızla çekebileceği kadar temel ama bir o kadar da etkili kurallardı.

Subscribe now

İstese onlarca ev satın alabilecek bir maddi konumda olan Arun’un daha geçtiğimiz sene evlendiği için aile evinden kendi evine çıktığını da not düşmek isterim. İngiltere’de doğmuş olmasına rağmen Hint geleneğine sadık kalarak kanalını aile evinde büyütmüş. Haliyle de kendisi sadece İngiltere’nin kültürüyle — ya da bize göre daha bireyselci bir kültürle — değil, doğunun kolektivist kültürüyle de büyütülmüş birisi. Sanıyorum ki bu yüzden, bahsettiği bazı mentalitelerin batı kökenli insanlara dokunduğu kadar doğu kökenli insanlara da dokunduğunu düşündüm. Bu hafta ise benim Arun’dan cımbızla çektiğim ve psikoloji literatüründe karşılığını bulabildiğim bir kuralın, daha doğrusu bir hayat felsefesinin üzerinde durmak istiyorum: Sızdıran kova.

Nedir bu sızdıran kova?

Sızdıran kova metaforunun farklı disiplinlerde farklı anlamları var. Bilgisayar biliminde gelen bilgi trafiği fazla olduğunda dengeyi sağlamak için yazılımın adeta su sızdıran bir kova gibi fazla gelen bilgilerin kaybolmasına izin vermesi anlamına gelirken; ticari bağlamda bir şirketin yeni müşteri kazanırken mevcut müşterilerini elde tutamaması durumunu temsil ediyor bu farazi kova.

Esasen hayatımızda ise hepimizin aşina olduğu bir konu bu. Bazen — belki de çoğu zaman — hayatın kovamıza doldurduğu su fazla gelir. Bu su miktarının kovadan taşmamasının tek sebebiyse kovanın altında bazı deliklerin olmasıdır. Misal işimiz o kadar yoğundur ki aramak istediğimiz sevdiklerimizi istediğimiz sıklıkla arayamayız. Duygusal olarak zor bir dönemden geçiyoruzdur, o sırada anlık WhatsApp mesajlaşmaları bir anda asırlar süren mektuplaşmalara döner. Başka bir şehre ya da ülkeye taşınırız ve orada tutunmaya çalışırken kalan birçok ilişkimizi ya da sorumluluklarımızı ihmal ederiz. Her zaman negatif olmasına da gerek yok bu durumun. Tam her şey yolundadır, hayatımızı bir düzene oturtmuşuzdur derken, hop, yeni bir çocuk müjdesi… Hop, yeni bir iş fırsatı…

Bazen dost, bazen düşman: Yapılacaklar listesi

Arun’un durumunda ise çok yakın olduğu ailesinden ayrılmasıyla ve kanalının getirdiği fırsatların artmasıyla, sürekli işi ile sevdiklerinin arasında kalması kovasını doldurmuş. Hayatında ilk defa birisiyle eve çıkması, eşiyle kurmaya çalıştıkları hayatı ve gitmesi gereken düğünler derken kendisini herkesi hayal kırıklığına uğratırken bulmuş. Şaka değil, bir noktada iyi bir evlat olamamanın stresiyle günbegün mücadele ettiğinden, beklentileri karşılayamadığı için her kararının üzerine kırk defa düşündüğünden ve her hareketini kılı kırk yararak planladığından bahsediyor.

Belki Ferrari’sini satan bilge Arun’un durumuyla herkes empati kuramayabilir, lakin sonu gelmeyen yapılacaklar listesinin sonunu getirmeye çalışırken tükenmiş olması çoğumuzun anlayabileceği bir durum. Bu listede sadece okul ya da kariyerle ilgili maddeler olmak zorunda değil. Dilenmesi gereken özürler, edilmesi gereken teşekkürler, planlanması gereken cenazeler, ödenmesi gereken borçlar, itiraf edilmesi gereken hatalar ya da yüzleşilmesi gereken duygular derken bu yapılacaklar listesi bir anda kendisini yapılacaklar dağına dönüştürebilir; akabinde ise kronik bir kaygıya ya da huzursuzluğa mahal verebilir.

Sızan suların peşinden leğenle koşmak

Aslında kişisel gelişim literatüründe denk geldiğim bazı yazarlar bu konuyu daha robotik bir şekilde ele alıyor: Hayatının sorumluluğunu al, özürlerini dile, odanı ve zihnini derli toplu tut, aksiyon al, yapmak istediklerini geciktirme, disiplinli ol, erken kalk, erken yat, hayata karşı müteşekkir ol, şikâyet etme, başına gelen her negatif olaydan pozitif bir ders çıkar… Kolun mu koptu? Yenisi çıkar, sen iyimser ol...

Bütün bu tavsiyelerin gerçekten de işe yaradığı durumlar var. Kol konusunu dışarda bırakırsak kalan bakış açılarının hayatımızı daha iyiye götüreceği bir gerçek. Kronik tembelliğe sahip birisinin bir noktada hayatının sorumluluğunu eline alıp kan ve ter akıtması gerekebilir. Zamanında kalpleri kırmış bir insanın kendisini özgür bırakabilmesi için cesaretini toplayıp özürlerini dilemesi şart olabilir. Sevdiklerini ihmal etmiş olanlarımız ise bazı işlerinden fedakârlık edip önceliklerini gözden geçirebilir. Bir psikoloji araştırmasına da baktığımızda yapmamız gerektiğine inandığımız ve yarım kalmış görevlerin uyku kalitemizi bozduğunu, zihnimizde kapanmayı reddeden bir bilgisayar programı gibi inatçı bir şekilde yer işgal ettiğini görebiliyoruz. Akabinde ise kronik bir zihinsel yorgunluk, depresif ve kaygılı durumlar baş gösterebilir [1].

Lakin asla değiştiremeyeceğimiz, Arun’un ise hayat felsefesi haline getirdiği bir gerçek var: Hayat asla sızan sulardan bizi eksik bırakmıyor. Eğer o sızan suların peşinden gece gündüz demeden leğenle koşarsak dünyaya yaptıklarımızın penceresinden değil, yapamadıklarımızın penceresinden bakarız. Bir işi sakin bir ruh haliyle halledebilecekken her iş, bir sonraki işin gerçekleşmesi için aradan çıkması gereken bir işe dönüşür. Haliyle de bir noktada işimiz, hayatımız ya da öğrenciliğimiz sadece halledilmesi gereken işler bütününden ibaret olabilir.

O leğeni evin ücra bir köşesine geri fırlatmak

Dr. K ile Arun’un konuşmasına geri dönersek, Arun bu konu hakkında çoğu insanın kendi hayatıyla özdeşleştirebildiği bir felsefeden bahsetti: Kovanın her zaman bir miktar su sızdıracağını kabul etmek. Her sızan suyun peşinden koşmamak. Bazı açık uçlu problemlerin bir süre daha açık uçlu kalmasına izin vermek. Mutsuzken biraz mutsuz olmaya izin vermek, mutluyken de mutlu olmaya… Stres yaratan düşüncelerin tümünü düşman sahasına düşen bir asker gibi ortadan kaldırmaya çalışmak yerine bazı olumsuz durumların bir süre daha böyle kalacağını kabul etmek. Hatta bu durumların bir kısmının bizim kontrolümüzde olmadığını fark etmek ve sükûnetimizi bu durumları bilfiil çözmeye uğraşmamamıza rağmen koruyabilmek [2].

Arun ise işiyle ya da hayatıyla ilgili kararları; hangi yolu izlemek istediğini o yolun getireceği avantajları tartarak değil, o yolun getirdiği suların sızdıracağı delikleri seçerek aldığından bahsediyor. Yani sadece istediği olumlu sonuçlara odaklanmak yerine kaçınılmaz olan negatiflikleri de seçiyor.

Bu insanı mutlu ediyor mu derseniz, mutluluğun bir amaç olduğuna inanmıyorum. Her duygu gibi gelebilen ve gidebilen bir duygu mutluluk. Bilakis iç huzur böyle olmayabilir. Dr. K’ye göre de iç huzur, sorunların yokluğuyla gelen bir his değil; sorunların varlığıyla barışık olma halidir. Problemlerden topyekün arınmak yerine hangi problemleri yaşamaya değer bulduğumuzu seçmek, belki de dış dünyanın zorluklarına dayanıklı bir iç kale inşa etmenin ilk yoludur.

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Nature dergisinde yayınlanmış olan bu çalışmada tamamlayamadığımız niyetlerimizin hafızamızda daha fazla yer işgal ettiğini farklı makaleleri inceleyerek tartışıyorlar. Başka bir araştırma ise yarım kalan işlerin uyku düzenimizi bozduğunu, kronik sabah yorgunluğuna ittiğini ve tekrarlanan olumsuz düşünceye sebebiyet verdiğini görebilirsiniz. Bu araştırma da benzer değişkenleri ele almış. Tabii ki bu araştırmalar kitlelere hitap eden ve istatistiksel olarak geçerli olan araştırmalar. Bireysel seviyede incelediğimizde psikolojinin hemen her konusunda olduğu gibi çoğu genellemenin geçerli olmadığını, çevresel ve genetik faktörlere bağlı olarak kişiden kişiye çok değişebildiğini görebiliriz.

Psikoloji gibi sosyal bilimlerin istatistiksel yöntemlerinin bu kusurunu günümüzde büyük verilerle uğraşan makine öğrenimiyle kapatmaya daha yakınız. Psikoloji biliminin (ve istatistiksel metotların) kusurlarından ayrı bir yazıda bahsetmek istesem de biraz niş bir konu olacağı için şimdilik bu fikri rafa kaldırdım. İlginizi çekerse bu gönderiye e-posta ya da yorum aracılığıyla dönüşte bulunabilirsiniz, ileride bunu da seve seve işliyor olurum, keza tam da bu alanda çalışıyorum.

[2] Kontrol edilemeyen durumlarda kabullenmenin aktif ve yararlı bir başa çıkma mekanizması olabileceğini gösteren bir çalışmaya linke tıklayarak ulaşabilirsiniz. Daha da genel çerçevede bilinçli farkındalık — “mindfulness” — müdahelelerinin de kabul içerdiğini ve olumlu sonuçlar verebileceğini bu meta analiz de detaylı inceliyor.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Düşünmek ya da düşünmemek.

Pişmanlığın Psikolojisi Üzerine

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Subscribe now

Tarih boyunca pek çok filozofun, şairin, ressamın ya da yazarın değindiği bir konudur aslında sıkılmak. Nietzsche’ye göre sıkılmak, yaratıcı eylemlerden önce gelen nahoş bir sükûnetken; matematikçi ve filozof Pascal’a göre insanın tüm mutsuzluğunun tek nedeni, odasında sessizce nasıl duracağını bilememesidir.

Batıdan doğuya doğru biraz yolculuk ettiğimizde ise nesillerin getirdiği bilgeliği çocukken can sıkıntımızla ilgili serzenişte bulunduğumuzda bize söylenen kısa ve öz bir cümlede bulabiliyoruz: Sıkı can iyidir, kolay çıkmaz. Büyüklerimiz, bilinçli ya da bilinçsiz biçimde, o dönem bize hayatın kolay olmadığını, sıkılmanın da bir lütuf olduğunu ve sıkılmaya olan dirayetin karakterimizi güçlendireceğini söylemeye çalışmış. Keşke çocuk zihnimiz bu tarz özlü sözleri işleyecek kapasitede olsaydı ancak bu konu da bu haftaya nasipmiş.

Eski toprak mı, yeni toprak mı?

Teknoloji kullanımının günlük yaşama egemen olduğu bugünlerde çocukların çok daha fazla sıkılmasına rağmen başlıktaki özlü sözü eski nesiller kadar çok işittiklerini pek zannetmiyorum. Cep telefonları, tabletler, televizyon derken çocukların masum ve körpe zihinlerini meşgul edecek teknolojiler hemen her evde mevcut. Tabii ki her neslin kendisine göre artısı ve eksisi var. Binlerce yıl ekransız yaşamış insanoğlunun teknolojinin hızına yetişmesi mümkün değil. Dolayısıyla her neslin bir önceki nesle göre birçok avantajı olduğu kadar dezavantajı da oldu, olmaya da devam edecek.

Bununla birlikte, gittikçe azalan sıkıcı zamanların herhangi bir nesil için avantaj olduğunu sanmıyorum. Keza psikoloji literatürüne baktığımızda, sıkılma hissinden teknoloji kullanımıyla sürekli kaçmaya çalışan insanların depresyon, anksiyete ve bağımlılıkla ilgili sorunları daha çok yaşadığını görebiliriz. Sıkılmamak için ekranlara baktıkça da sıkılmaya karşı toleransımız düşüyor, haliyle daha da tahammülsüz insanlara dönüşüyoruz. Haliyle de gitgide kendi iç dünyamıza kapılarımızı kapatıyor, dış dünyanın rüzgarları bizi nereye iterse oraya gidiyoruz. Bu konuda eskiler mi daha iyi bilir yeniler mi bilmiyorum ama dış rüzgarların bizi ittiği yolda hepimizin durduğu ortak bir mola var: Tuvalet molası.

Tüm toprakların ortak noktası

Telefonların yaygın olmadığı dönemlerde hayatımızdaki kararları düşünebileceğimiz pek çok aralığımız vardı ve tuvalet molalarımız da bu aralıklardan biriydi. Ailemizden azar da işitsek, partnerimizle yoğun bir tartışmaya da girsek, işimizde ciddi problemlerimiz de olsa bu düşünceleri ve hisleri sindirebileceğimiz sessiz bir alan sağlıyordu tuvaletler. Hiçbir derdimiz olmasın, akıllı telefonlarla büyümemiş her çocuğun sıkıntıdan banyodaki şampuanların içeriklerini okuduğu bir anısı vardır.

Belki de bazıları için halen bu böyle ancak son zamanlarda yapılan bir araştırmaya göre yeni bir pandemiyle karşı karşıyayız: Basur pandemisi. Artık insanlar genç yaşta basur gibi boşaltım yolu problemleriyle karşılaşıyor. Sebebi de anlayacağınız üzere telefon ile tuvalete girmek. Artık en temel ihtiyacımızı giderirken bile kendi kendimizle baş başa kalmıyoruz, üstüne yirmi yıl geçse yaşamamamız gereken bir sağlık sorununu erken yaşlarda yaşama riskiyle karşı karşıya kalıyoruz.

Hadi tuvaleti, metroları, otobüsleri ya da kafeleri ekranlara kaptırdık. Yemeğimizi sindirirken de bu ekranlar yanımızda. Peki hislerimizi, düşüncelerimizi ne zaman sindiriyoruz? Diğer bir deyişle, iç dünyamızı ne zaman dinliyoruz?

Sıkılmanın kimyası

Sıkılmak da tam olarak burada devreye giriyor. Nörolojik olarak beynimiz üç durumda bize “Sıkıldım.” sinyali gönderiyor. İlkinde, çevremizde bizi uyaran — dikkatimizi ya da ilgimizi çeken — uyarıcılar olmadığında beynimiz dikkat modunu kapatıp varsayılan moduna geçiyor. Bu varsayılan modda zihnimiz otomatik olarak geçmişi, geleceği, duygularımızı ve düşüncelerimizi tekrarlayan bir kaset gibi sarmaya başlıyor. Akabinde aklımızda yüzleşmek istemediğimiz düşünceler varsa vay hâlimize. Bir noktada sıkılmanın verdiği rahatsız edici o hissi deneyimlemeye başlıyoruz, beynimizin de uyarılma eşiği yavaş yavaş düşüyor. Çocuksu merakımız tekrar uyanmaya başlıyor, normalde bizim ilgimizi çekmeyecek o şampuan markasının içerikleri tuvalette ilgimizi çekiyor, Pascal matematiğe damgasını vuruyor, Nietzsche ise milyonlarca kez okunacak o sözlerini mürekkebe döküyor.

Sıkılmanın ikinci durumu da yetersiz uyaranlardan değil, aşırı yüksek uyarım olduktan sonra gerçekleşiyor. Sosyal medya, bildirimler, hızlı video akışı gibi beyni uyaran aktiviteler yaptıktan sonra beynimizin uyarılma eşiği gitgide artıyor. En başta bizi güldüren Reels videoları bir süre sonra monoton parmak hareketlerinin tekrarına dönüşüyor. Nihayetinde hemen hepimizin bildiği o boşluk hissiyle baş başa kalıyoruz.

Üçüncü durumda ise ortamda yeteri kadar uyaran vardır. Yanı başımızda telefonumuz, bilgisayarımız ya da ilgimizi çekebilecek her türlü olanak vardır ancak biz yine kendimizi sıkılırken buluruz. Oysa bu sıkılma, uyarıcıların azlığından ya da çokluğundan değil; anlamsızlığından olur. Her şeyi yapacak enerjimiz vardır ama bir türlü yapacak bir şey bulamayız. Yorgun değilizdir, işler de yolunda gibidir, biz de haliyle bir şeyler yapmak isteriz ama o yapmak istediğimiz şeyin adını bir türlü koyamayız. Bir başka ifadeyle, yapabileceğimiz aktiviteler kişisel değerlerimizle uyuşmaz. Bu değerlerin ne olduğunu ise iç dünyamıza kulak vermeden bulamayız.

İç sesi hoparlöre bağlamak

İstesek de istemesek de hayat önümüze birçok yol ayrımı çıkarıyor. Bazı yolları seçmek diğerlerine göre çok daha kolay oluyor. Mesela beğendiğimiz birisiyle randevulaştık, bir kafede kahve içiyoruz. Buluşmanın sonlarına bu kişiden hoşlanmadığımıza dair çok net bir karar verdik. Kesin olarak hoşlanmadığımızı biliyoruz. Bu gibi durumlarda dış dünyanın tavsiyesine pek de ihtiyaç duymayız. Bu kararı vermek için bir podcast dinlemeye, kitap okumaya ya da arkadaşlarımızla saatlerce konuşmamıza gerek kalmaz. İç sesimiz bunun doğru bir karar olmadığını o kadar yüksek bir sesle bize söyler ki bu kişiyle yola devam etmemek dünyanın en basit kararı olur.

Ne var ki bizi yoran çoğu karar bu kadar basit olmuyor. Yedi yıllık ilişkimi bitirmeli miyim? Okuduğum bölüme devam etmeli miyim? Yeni bir ülkeye taşınmalı mıyım? Mezuna mı kalmalıyım, yoksa ortalama kasıp yatay geçişi mi zorlamalıyım? Fark ettiyseniz bu soruların ifadesi bile dışsal bir doğrulamayı içeriyor: “Yapmalı mıyım?” Sanki bu soruların nesnel bir cevabı varmış gibi, olmasını istediğimizin değil, olması “gerekenin” peşinde koşarız. Astroloji testi çözmek, kitap okumak, podcast dinlemek ya da arkadaşlarımızla tekrar tekrar konuşmak iç dünyamızı dinleyip bir karar almaktan daha kolay gelir.

Evet, bazı kararsızlıklar başkalarıyla iletişime geçerek farklı bakış açılarını dinlememizi gerektirebilir. Bazen de bir karar sadece bize ait değildir, ilgili diğer kişilerle iletişim kurmadan bir yol kat edemeyiz. Yine de bütün bu süreçlerin içinde bireysel olarak bir önceliğimiz, değerimiz ve akabinde tercihimiz olmak zorunda, çünkü biz bir tercih yapmazsak hayat bizim adımıza o tercihi yapıyor.

İç sesimizin kendisini duyuramadığı bu tarz muğlak durumlarda o sesi biraz açmamız gerekebilir. Terapi vb. süreçler iç sesimizi sistematik olarak dinlemenin bir yolunu sunsa da sıkılmaya izin vermek kendi kendimize yapabileceğimiz en verimli yöntemlerden biri olabilir. Çünkü sıkılırken iç sesimizi açmak için uğraşmamız gerekmez. Dış dünyanın sesini kıstığımız için iç sesimizi daha net duyar hale geliriz.

Misal bazı insanların yalnız başına bir tatile çıktığını görürüz, döndüklerinde ise sanki bir netlik kazanmış gibilerdir. Bir sonraki adımlarını daha net biliyorlardır [1]. Pekâlâ, neden? Çünkü bilinçli ya da bilinçsiz şekilde dış sesleri sessize almışlardır ve başka insanların beyinlerinin etkisinden uzaklaşmışlardır. Aynı şekilde duşa girdiğimizde bazı sorularımızın cevabının gelmesi de rastlantı değil. Bu bakımdan duş almak da kazara meditasyon yapmaya benziyor. Keza aynı pozisyonda saatlerce oturup düşüncelerini gözlemleyerek Zazen meditasyonu yapan insanların da duygu ve hafıza süreçlerinde gözle görülür nörolojik gelişmeler raporlanmış.

Her şeyi bırakıp tatile mi çıkalım? Saçları kazıtıp keşiş mi olalım?

Belki bizim de öyle aniden tek başımıza bir seyahate çıkmamız ya da saatlerce boşluğa bakmamız gerekmiyordur. Lakin telefonumuzu yanımıza almadan ya da “Rahatsız Etme” moduna alarak yürüyüşe çıkmamız ya da uyandıktan sonraki ilk yarım saati telefonsuz geçirmemiz mümkün.

Kendi sıkıntımızla baş başa kalmak her ne kadar rahatsız edici gelse de zamanla bize fısıldayan iç sesleri daha net duyabilir hale gelecek, iç dünyamızın çıkar çatışmalarını çözebilir hale geleceğiz. Bizi huzursuz eden düşüncelerle yüzleşme fırsatı buldukça da kendimizi daha net tanıyarak yolumuza daha farkındalık sahibi biri olarak devam edebileceğiz. Bu süre zarfında ise normalde sıkıcı gelen aktiviteler daha az sıkıcı gelmeye başlayacak, telefon kaygısıyla keyif alamadığımız o yürüyüşler zevk vermeye başlayacak.

Yazının başında Nietzsche’nin sıkılmayı yaratıcı eylemlerden önce gelen nahoş bir sükûnet olarak tanımladığından bahsetmiştim ancak bu alıntının tamamı değildi. Nietzsche’ye göre sıkılmak, kişinin kendisini tanımasını ve iç dünyasıyla uyumlu davranışlar sergilemesini sağlar:

Saygılarımla,

Buğra

Share

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Yalnız seyahat etmenin öz-aşmışlığı, öz-farkındalığı ve kişisel gelişimi desteklediğini gösteren farklı araştırmalar mevcut.

* Başlık için fahri editörüme teşekkür ediyorum.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Saygı parametreleri

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Düşünmek ya da düşünmemek.

İyiye gitmek mi, kötüden kaçmak mı?

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Yazmayı, akabinde ise okumayı keşfettiğimizden bu yana okumanın zararlarıyla ilgili endişeler neredeyse hiç bitmemiş. Her dönem insanların okumasını istemeyen, kendi ideolojilerini başkalarına dayatan bir kitle olmuş; ancak ideoloji muharebelerini bir kenara koyarsak, kalan birçok eleştirinin ortak hedefi kadınlar olmuş.

Süregelmiş ataerkillikten ötürü çok da şaşırtıcı olmasa gerek, kitap okumanın birçok zararı kadınlara atfedilmiş. Bazıları, romantik edebiyatın aşkı yanlış idealize ettiği için kadınlarda ahlaki çöküşü doğuracağını savunurken bazı doktorlar da kitap okumak gibi bilişsel ve zihinsel olarak zorlayıcı aktivitelerin kadınların zihinsel çöküş yaşamasına ve daha zayıf çocuklar doğurmasına sebebiyet verdiğini savunmuş [1]. “Bazıları” dediğime bakmayın, tahmin edeceğiniz üzere bu görüşlerin hiçbirisi kadınlara ait değil.

İdeolojik ve ataerkil mesajlar bir yana, bu hafta kitap okumanın paradoksal bir zararından bahsetmek istiyorum. Esasen bu zarar; çoğu psikoloji konusunda olduğu gibi Stoa filozoflarının ilk birkaç yüzyılda öne sürdüğü, bilimin yakalamasının on sekiz yüzyıl sürdüğü konulardan bir tanesi.

Subscribe now

Çok kitap okumanın zararı: Çok kitap okumak

Bir yandan hoşumuza giden kitapları okumadan kitap okumanın elle tutulur faydalarını göremeyeceğimizi savundum ama burada bir nüans var: Kitap okumanın faydalarını iç dünyamızda gördüğümüz kadar dış dünyamızda da görmemiz gerekiyor. Dış dünyada görmek için de kitaplarımızı rafa kaldırıp kapıdan dışarı çıkmamız gerekiyor.

Binlerce kitap okumuş bir kitap kurdu olalım. Başkalarıyla iletişime geçmeden, günlük hayatın kaosunda gerekli mücadeleyi, gerekli savaşı vermeden kitap okumanın faydalarını nasıl gözlemleyebiliriz? Evet, iç dünyamızda da pozitif birçok değişim yaşanacak okudukça. Lakin sosyalleşmeden, bu hayatın ruhani olduğu kadar fiziksel gerekliliklerini yerine getirmeden nasıl yaşamış sayılacağız?

Eski Roma İmparatoru Marcus Aurelius’un hayali çocukken filozof olmaktı. Hatta on-on iki yaşlarındayken döneminin filozoflarına o kadar özendi ki onlar gibi yırtık kıyafetler giyip yatağı yerine yerde yatmaya başladı. Bir noktada annesi duruma müdahil olup Marcus’u tekrar yatağında yatması için ikna etti. O dönemlerde de eleştirel zekâsı ve iletişimi ile popülerleşen küçük Marcus bir noktada dönemin imparatorunun da dikkatini çekti ve bazı şans faktörlerinin de katkısıyla erken yaşlarda imparator olması için eğitim almaya başladı. Halbuki onun gönlünden geçen bir devlet adamı olmak değil, kitap kurdu bir filozof ve öğretmen olmaktı.

Neyse ki o dönemde belki de dünyada alınabilecek en iyi eğitimlerden birisini alan Marcus’un çevresinde sürekli bir felsefe öğretmeni vardı. Haliyle de birçok fikre ve nadir metinlere erişim imkanı oldu. Bu nadir metinlerden birisi de Marcus’tan yarım ömür önce yaşamış, köle olarak doğmasına rağmen döneminin en çok saygı duyulan Stoa filozoflarından birisi olmuş Epiktetos’un Söylevler kitabıydı. Çoğu Stoa filozofu gibi Epiktetos da okumaya ve düşünmeye olan aşkının gerçek hayatın arenasında verilen savaş ile dengelenmesi gerektiğine inanıyordu:

Nitekim Marcus da bu ikilemi kendi hayatında sıkça yaşamış olacak ki günlüğünde kendisine kitap sayfalarının verdiği huzura bağımlı olmaması gerektiğini ve insan doğasının gerekliliklerini (biraz sertçe) hatırlatıyor:

İkinci yüzyıldan yirmi birinci yüzyıla geri dönersek, bu minvalde çok okumanın zararı da doğrudan okumanın kendisinden değil, kitapların duygusal ve fiziksel bir sığınak olmasından geliyor. On dört ila on yedi yaş arası gençleri konu alan bir araştırmaya göre de günde üç saate kadar keyif için okuma yapanların, okumayanlara göre psikolojik problem yaşama riskleri azalıyor. Lakin isteğe bağlı okumaya günde üç saatten daha fazla zaman harcayan gençlerin psikolojik problem yaşama riski, okumayanlara göre hatırı sayılır derecede artıyor.

Bu etkinin sebeplerinden birisi ise sosyal izolasyon. Aynı hayatın zorluklarıyla başa çıkmak için bilgisayar oyunlarına fazla zaman harcayan gençler gibi, kitap okumaya da çok zaman harcayanlar da arkadaşlarıyla dışarıda daha az zaman geçiriyor. Haliyle de dış dünyanın kaotik yapısıyla mücadele etme fırsatını kaçırdıkları için gelecek yıllarda daha fazla problem yaşamaya eğilimli oluyorlar. Ne de olsa genç olmak kolay bir şey değil. Doğduğu şartlardan doğan maddi ve manevi yükümlülüklerin yanı sıra sosyal yaşamın kendisi de bir uğraş olabiliyor. Kimileri için bu süreç rahatken kimileri için de bir hayli sancılı. O dönemler kontrol dışı birçok faktör var. Okunulan okul, yaşanılan ev, edinilen arkadaşlıklar, yoğun duygular, hayal kırıklıkları, pişmanlıklar… Peki yetişkinliğin ne farkı var?

Belki eskisi kadar yoğun yaşamıyoruz duygularımızı ama sınıflarda, iş yerlerinde, akrabalarımızla, arkadaşlarımızla ya da kendi iç dünyamızla birçok iniş ve çıkış yine yaşıyoruz. Bazen bir Tetris oyunundaymışız gibi hayat bize rastgele bloklar fırlatıyor ve onları ekran dolmadan yerine oturtmaya çalışıyoruz. Blokların bazıları o kadar ağır oluyor ki bırakın doğru yerine koymayı, biz daha tutamadan yıkıp geçiyorlar diğer blokları. Bazen bu blokları hayat değil, kendi kendimize biz fırlatıyoruz.

Bize fırlatılan blokların dünyasında kaos ile başa çıkmak için elbette okumamız, öğrenmemiz, bilgi dağarcığımızı genişletmemize ihtiyacımız var. Yoksa elimizin altında kullanabileceğimiz farklı bakış açıları olmazsa süregelen problemlerle aynı şekilde mücadele etmeye çalışırken yorulabiliriz. Evet, yağmurlu günlerde kitaplar Instagram hikayelerinden ve Reels’lerden daha sağlıklı bir sığınak. Pekâlâ, ya kişisel gelişim kişisel bir takıntıya dönüşürse? Bir korkumuzla yüzleşmek, yerini korkularla yüzleşmek üzerine beş kitap okumaya bırakırsa? Ya da çözüm bir özür uzağımızdayken sağlıklı iletişimle ilgili dört kitap okursak?

Dolayısıyla tüm devayı kitap okumakta bulmak denklemin sadece yarısını çözer. Belki de denklemin diğer yarısının çözümü hayatın içine balıklama atlayıp bilgilerimizi ve tecrübelerimizi pratiğe dökmektir. Her ne kadar söylemesi kolay, yapması zor olsa da. Belki de bilmek yetmez; uygulamak gerekir. İstemek yetmez; yapmak gerekir.

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Bu konuyla ilgili güzel bir yazıya denk geldim. Maalesef İngilizce dilinde yazılmış ancak çeviriyle de okunabilir.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Kitap Okumanın Psikolojisi - I

Kitap Okumanın Psikolojisi - III

Saygı parametreleri

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Düşünmek ya da düşünmemek.

İyiye gitmek mi, kötüden kaçmak mı?

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Muhakeme Yeteneği

Mühendis olarak çalıştıktan sonra psikoloji eğitimime başladığımda karşılaştığım ilk büyük problemim her hafta yazılmayı bekleyen yazılar oldu. İşin içine bir süredir kullanmadığım İngilizce dili de girince her hafta ayrı bir stresle derslere katılmaya başladım. Yazarken de en zor kısım istisnasız her zaman başlamaktı. Konu ne kadar kolay olursa olsun, o gerekli bilgiler olmadan ilk kelimeler hiçbir zaman dökülmedi.

Zaman kısıtlıyken ya da hiç istemediğim bir konuda yazıyorken başkalarının fikirlerini farklı kelimelerle paketleyip ödevi teslim ettim. Bazı yazılarda bizden beklenen de buydu ancak böyle yazdığım konuların hiçbirisini hatırlamıyorum. Zamanımın, enerjimin ve hevesimin olduğu nadir — gerçekten nadir — durumlarda ise gerekli bilgileri ve farklı bakış açılarını okumaya sabır ve zaman ayırarak başkalarının fikirlerinin üstüne kendi fikirlerimi inşa edebilmeye başladım. Ne de olsa tüm fikirler başka fikirlerin üzerine inşa edildi: En basit fikirden binlerce yıllık düşünme şeklini yıkıp geçen paradigma değişimlerine kadar. Keza ilim de bilim de fikirlerin çatışması ve birbirlerine katkıda bulunmasıyla gelişti ve gelişiyor.

Nitekim bu gelişim insanların sadece kendi inancını destekleyen haberleri ya da kitapları tüketmesiyle, aileden miras inanç ve bakış açılarını tekrarlamasıyla ya da bulundukları çevredeki saygı duydukları insanların yolunu takip etmesiyle olmadı. Tabii ki bunların hepsinin ve daha saymaya kapasitemin ve zamanımın yetmeyeceği nice faktörlerin etkisi var, ancak en temelinde bir konuda muhakemeye sahip olan herkesin ortak bir noktası olduğuna inanıyorum: Eleştirel düşünebilmek için gereken temel bilgiye sahipler.

“Bahtı açık olanlar ne köle ne de tiran olmayı arzulayanlardır.” demiş Hollandalı bir yün tüccarı ve özgür düşünür. Yeterli bilgiye sahip olmadan — ki bu bilgi kitaplardan ve yaşam deneyimlerinden elde edilebilir — ya kendi fikirlerimizin militanı ya da başkalarının fikirlerinin kölesi olma tehlikesiyle karşı karşıyayız. İster toplumsal bakalım ister bireysel, iki seçenek de eşit derecede riskli.

Subscribe now

Egonun Kontrolü

Organizasyonel psikolojide iletişimin ve insanların birbirine geri bildirim vermesinin önemini anlatan güzel bir kavram var: Johari penceresi. Bu pencerede bizim bildiklerimizle başkalarının bildiklerinin arasındaki kombinasyonları görebiliriz. Burada bahsetmek istediğim alan ise kör nokta, diğer bir deyiş ile burnumuzun kenarındaki sümük. Bazen burnumuzun kenarında ufak bir sümük vardır ve kimse bize bunu söylemez. Açık bir fermuar ya da bir önceki akşamdan içilen cacıktaki sarımsağın nefeste yarattığı o ruh emici koku misali bu bilgiler, bizimle açık iletişimde olan bir insan yoksa başkalarıyla birlikte mezara gider.

Johari penceresinde iletişim ve geri bildirimin en büyük amacı ise bu kör noktayı daraltmak çünkü ancak o zaman neyi değiştirmemiz gerektiğinin farkına varırız. Bu da tek taraflı olacak bir iş değil, iki tarafın da birbirleriyle açık bir iletişimde olmasını gerektiriyor. Ego da tam burada devreye giriyor. Eğer burnumuzda bir sümük olduğuna inanmazsak bir şeylerin ters gittiğinin farkına varmayız. Hepimizin bildiği üzere, egomuz da “Ben biliyorum.” ya da “Ben haklıyım.” diye naralar atmayı pek sever, kendi cehaletini yok sayar. Keza neyi bilmediğimizi dahi bilmiyorsak, başka insanlar da bunu söylemiyorsa ya da onlar da bizim gibi bilmiyorsa, değişim gerektiğinde nasıl bunun farkında olacağız?

Bence çoğumuzun hayatımızın bir noktasında bu denklemin iki tarafında da bulunduğu bir örnek vermek istiyorum: İnsanlarla buluştuğumuzda sadece kendimizden ve kendi fikirlerimizden bahsediyorsak, karşımızdaki kaç insan bize “Çok konuşuyorsun, biraz da dinle.” deme cesaretine sahip? Ya da “Nefesin kokuyor.” deme cesaretine? Cesareti geçtim, hadi çok yakın olduğumuz partnerimiz, dostlarımız ya da ailemiz bu cesarete sahip ve zaman zaman söylüyorlar. Günlük hayatımızda bu yakınlarımızın ya da diğer insanların kaçı sürekli bir geri dönüş verme motivasyonuna sahip? Neden durduk yere negatif bir etkileşime girsinler? Biz neden girelim başkaları için? Karşımızdakine hafif bir mesafe koymak daha kolay değil mi?

Sosyal bir etkileşimden örnek verdim ancak bu hemen her konu için geçerli. Bir konu, kişilik özelliği ya da herhangi bir konu hakkında burnumuzdaki sümüğü fark edebilmemizin — ya da kör noktamızı daraltmanın — en kısa yolu aslında bir aynaya bakmak. Ancak bu söylendiği kadar kolay değil. “Burnumda sümük mümük yok.” diyen bir ego aynada buğu yaratabiliyorken başkalarının bize bu aynayı ne zaman ve nerede tutacağını kontrol edemiyoruz. Evet, insanların içinde bulunmak, arkadaşlıklar kurabilmek ve sosyal bir altyapı oluşturmak her zaman faydalı. Birisinin bize şakamızın komik olmadığını, hatta itici olduğunu söylemesine ihtiyacımız var.

Ancak koşullar ve şartlardan bağımsız olarak aynaya düzenli olarak bakmanın bir yolu da kitap okumak. Başka insanların bakış açılarına maruz kaldıkça bilmediğimizi bilmediğimiz şeylerin ne kadar fazla olduğunu fark edecek, belki de ihtiyacımız olduğunun farkında dahi olmadığımız tevazuyu kısa yoldan kazanacağız. Bu sırada da muhakeme yeteneğimiz gelişecek, kaosu bitmek bitmeyen dünyanın karşımıza çıkardığı bitmek bilmeyen dalgalarında sörf yapabilir hale geleceğiz.

Ustalık

Bu konuyu Amerikalı bir gazi general (James Norman Mattis) benim yapabileceğimden çok daha etkin bir şekilde kitabında özetliyor:

Belki yüzlerce kitap kulağa çok geliyor ancak bir ömre vurulduğunda imkânsız bir hedef değil. Okuduğumuz kitap sayısının da bir doğrudan önemi olduğunu düşündüğümden değil, hatta muhtemelen okuduğumuz kitapların sadece küçük bir kısmı büyük değişimlere doğrudan ya da dolayı yol açma kapasitesine sahip. Ancak bir alanda ilerlemek istiyorsak ve bu ilerlemeyi fiziksel ya da ruhsal sağlığımızdan fedakârlık etmeden yapmak istiyorsak, bir ömre sığdıramayacağımız yaşanmışlıkları kitaplardan alabiliriz. Çevremizde bize bilfiil yol gösterecek bir akıl hocamız yoksa — ki kaç kişinin var — başarmak istediğimizi başarmış, ya da daha iyisi, başarmak istediğimiz yolda başarısız olup bunu insanlarla paylaşmış milyonlarca akıl hocası var. Kimisi rahmetli olmuş, kimisi halen hayatta. Bize de bu derya deniz tecrübe kütüphanesinden yararlanmak düşer.

Özetle, aynı algoritma farklı girdiler

Algoritma, bilgisayar biliminde belli bir sonuca ulaşmak için tasarlanmış yolu temsil eder. Mesela bir yazılım hayal edelim, kendisine on kişinin ayrı ayrı yaşlarının verildiği bir liste veriyoruz. Bu yazılımın — ya da algoritmanın — amacı ise bu listeyi — yani girdiyi — almak ve oradaki yaşların ortalamasını hesaplamak. Tek amacı bu.

Biz bu algoritmaya sürekli aynı listeyi sunarsak bize sürekli aynı ortalamayı verecektir. Bu algoritmadan girdi değişmediği halde farklı sonuçları beklemek ise Einstein’a atfedilmiş olan deliliğin tanımıyla birebir örtüşüyor: Delilik, aynı davranışı defalarca tekrarlayıp farklı bir sonuç ummaktır [1].

Bu farazi algoritmayı değiştirelim ve onu bir sonraki davranışımızı öngören bir yazılım olarak düşünelim; aynı beynimiz gibi. Eğer beynimize sürekli benzer ya da aynı girdileri verirsek, sonuçlar da benzer olur. Kötü bir alışkanlığı, alışkanlıkların nasıl bırakılacağı ile ilgili bir bilgi sahibi olmadan ya da başka bir uzmandan destek almadan bırakmaya çalışırsak sonuç az buçuk bellidir. Evet, her zaman şanslı bir azınlık bir günde sigarayı bırakacaktır ancak ortalamaya vurduğumuzda kaç kişi böyle?

Belki çok az çalışarak bir sınavdan iyi bir not aldık. Bu ne kadar sürdürülebilir bir durum? Hadi üst üste başardık ama sonunda bir duvara tosladık. Başımızı duvara sertçe çarptık ve kanamamız var. Önce bir doktora gittik ve pansumanımızı yaptırdık çünkü bizim sahip olmadığımız bilgiye ve tecrübeye sahipler. Peki iç dünyamızın kanamasıyla başa çıkmayı bilmiyorsak ne yapacağız? Devlette hazırda bekleyen bir ruh sağlığı uzmanı ordusu yok. Psikologlar ya da psikiyatristler de herkes için ulaşılabilir olmayabiliyor. İkinci çare olan zihnimizin algoritmasında bu hasarla başa çıkabilecek bilgiler ve bakış açıları olmazsa nasıl iyileşeceğiz? Hadi iç yaramız da dış yaramız gibi kabuk bağladı, kanama durdu. Bu yaranın yanlış iyileşmediğinden nasıl emin olabiliriz?

Aslında bütün bu faydaları tek cümle ile özetlersem: Sürekli aynı girdilere alışmış ve hep aynı cevapları veren zihin algoritmamıza kitap okuyarak yeni girdiler sunmak. Yoksa hepimizin içinden çıkamadığı durumlar, yıllardır şikâyet ettiği problemleri ya da bir türlü değiştiremediği alışkanlıkları var. Vereceğimiz karar ise basit: Kendimizin sorumluluğunu alıp yeni çözümler için yeni girdilere kapımızı aralamak mı, yoksa yinelenen problemlere eski yaklaşımlarla tutunmaya devam etmek mi?

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Tabii ki hayat şartları ve durumlar böyle bir cümleye sığdırılmayacak kadar çok nüans içeriyor ve kitap okumamak delilik anlamına gelmiyor. Yine de vurguladığım noktayı pekiştirmesi açısından bu alıntının güzel ve yerine olduğunu düşünüyorum.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Kitap Okumanın Psikolojisi - I

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Düşünmek ya da düşünmemek.

İyiye gitmek mi, kötüden kaçmak mı?

Saygı parametreleri

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Bu hafta ise okumanın bazı elle tutulur yararlarından bahsederek düzenli okumadığımızda neleri kaçırabileceğimizden bahsetmek istiyorum. Ancak öncelikle bu fayda konusunun bir iyi bir de kötü yanına değineceğim. Kötü yanı, bu faydalar birkaç kitap okuyunca hemen fark edebileceğimiz faydalar değil. Bu hayatta kazanmaya değer her şey gibi salt şans ya da kısa yollarla değil, zamanla birikerek hayatımızı değiştiriyorlar. Bu da sonuç odaklı değil, süreç odaklı olmayı; diğer bir deyiş ile sabırlı olmayı gerektiriyor.

Subscribe now

İyi yanı ise bu sabrın negatif bir sabır olmasına gerek yok. Okumanın faydalarına sahip olmak için “okunması gereken yüz klasikleri” okumamıza gerek yok. Süreçten zevk aldıkça sabır, yerini oyun hissine bırakacak; çizgi romandan tutun, Mars’ta geçen bir aşk romanına kadar severek okuduğumuz her bir kitap bize okumanın avantajlarını sunacaktır. Hatta, önümüzdeki haftalarda daha detaylı bahsedeceğim üzere, okuma alışkanlığı; zorla okutulan (ya da okumaya kendimizi zorladığımız) ve iç motivasyonumuzu alevlendirmeyen kitapları okuyarak değil, sevdiğimiz metinleri okuyarak kazanılır. Sevdiğimiz metinleri okumaya başladıktan sonra arkamızda bıraktığımız çocuksu merakımız yavaş yavaş yeniden canlanır ve normalde sıkıcı gelebilecek kitaplara bile ilgi duymamıza neden olur.

Okuma alışkanlığımızı kaybetmişsek ya da kazanmak istiyorsak, psikoloji biliminin güzel bir müjdesi var: Evde, okulda ya da hayatta maruz kaldığımız eğitim sistemleri bizim çocuksu ruhumuzu çöpe değil, olsa olsa bir geri dönüşüm kutusuna atabilir. Yaşımız ya da durumumuz ne olursa olsun bu oyun oynamayı seven ruhumuz yeniden canlanabilir, zorlu yollarda ilerlerken bize tampon olabilir. Bu tampon ise ihtiyacımız olan molayı sosyal medyadan daha verimli bir şekilde bize sağlayarak girintili çıkıntılı olan o zorlu yollara asfalt dökebilir.

Faydalar hakkında herhangi bir faydadan bahsetmeyerek en fazla bu kadar konuşulabilir herhalde, çok da uzatmadan kitap okumanın elle tutulur üç pozitif getirilerine geçmek istiyorum. Önümüzdeki hafta ise ayrı bir yazıyı hak ettiğine inandığım birkaç getiriden daha bahsederek bu “fayda” sayfasını kapatmayı planlıyorum.

1- Kelime Haznesi ve Artikülasyon

Kelime haznesini artırmak, başlı başına kelime haznesini artırmak motivasyonuyla yapılacak bir aktivite değildir diye düşünüyorum. Belki mesleği yazmak üzerine olan ya da benzeri amaçlara sahip insanların yapacağı bir şey olabilir, ancak bu tarz niş amaçlara sahip olmayan insanların her gün kelime haznesini artırmak için kelime çalışması çok da akıl alır bir şey değil.

Nitekim kelime haznesini arttırmanın anlamlı ve elle tutulabilir bir sebebi var: Artikülasyon. Kullanıldığı bağlama göre farklı anlamları olan bir terim artikülasyon. Müzikte bir sesin çalındığı biçimi ifade ederken, tıpta nefesin akciğerden başlayan, ses telleri, çene, ağız ve dudak gibi yollardan geçerek kelimelere dökülmesini ifade ediyor.

Bu yazımda kullanmak istediğim anlam ise daha psikolojiyle uyumlu: İç dünyanın dışa dökümü. Hepimizin iç dünyası yeterince karışık: Bir düşünceden diğerine zıplayan bir bilincimiz, duygularımız, düşüncelerimiz, inanışlarımız, düşünceymiş gibi gözüken ama içimizde seslendirmeye gerek duymadığımız imgeler ya da aynı anda birkaç duyguyu besleyen kısa kısa bir sürü düşünce var.

Denklem ise basit: Ne kadar çok okursak, o kadar çok kelimeyle karşılaşırız. Ne kadar çok kelime bilirsek, o kadar karmaşık iç dünyamızı dış dünyada ifade edecek aracımız olur. Mesele birisine söylemek istediğimiz bir şeyler var ama zihnimizde bu söylemek istediklerimizi bir paragrafta özetlemiş bir kara tahta yok. Öyle olsaydı oradan ezbere okuyabilirdik ama bir şekilde bu duygu-düşünce-inanış karmaşasını zihnimizden çıkarıp akciğerimiz aracılığı ile kelimelere, yani gerçekliğe dökmemiz gerekiyor. Peki biz iletişimlerimizin kaçında gerçekten söylemek istediklerimizin ne kadarını karşı tarafa ilettik? Hadi ilettik diyelim; peki karşı tarafın bunları tam da amaçladığımız şekilde anladığından ne kadar emin olduk? Kaç kavga, kırıcı söz ya da hayal kırıklıkları önce kendimizle, sonra başkalarıyla doğru bir iletişim kurduğumuzda engellenebilirdi?

Belki biraz absürt gelecek ancak aklımızdaki ve ruhumuzdakileri artiküle etmek çok nadir bir yetenek. Hepimizin doğuştan ya da büyütülüşümüzden gelen dilbilimsel yetenekleri yok. Hepimizin aklındakini konuşabilmesi için stabil bir ruh hali ya da yaşantısı yok. Ya da herkes düzenli olarak eleştirel düşünüp aklındakileri yazıya döktüğü bir eğitim alma lüksüne sahip değil. Ancak düzenli olarak okuyarak iç dünyamız ile dış dünyamız arasındaki farkı kapatabilir, hayatımızı içimizle uyumlu bir şekilde yorumlayabilir, hatta şartların izin verdiği ölçüde dış dünyamızı tasarlayabiliriz.

Bir diğer nokta ise, aklımızdan geçen fikirlerin ve hislerin kaçını gerçekten anlıyoruz? Eğer bu düşünceleri ve hisleri dökebileceğimiz bir kelime yoksa, aklımızdaki hisler ve fikirler gerçekten de var mı? Yoksa bu yapılar, olduğunu az buçuk bildiğimiz lakin düşüncelere dökemediğimiz “fikirimsi” bazı sesler ya da görüntüler mi? Hani bazen bir şeyi düşünür gibi oluruz ama tam olarak düşünce değildir, akıp gider biz tanımlayamadan. Bu tanımlayamadığımız düşünceler, hisler ve inanışlar ise hayatımızı istemediğimiz yönlere doğru yönlendiriyor da olabilir, yönlendirmiyor da. Onları ifade edecek kelimelerimiz olmadığı sürece bunu nasıl bilebiliriz?

2- Hitabet

Eskilerden beri ne işte çalışırsak çalışalım, sanıyorum en temel yeteneklerden birisi hitabet yeteneğidir. Keza tüm tarih (yanlış motivasyonlarla da olsa) doğru hitabet eden insanların yarattığı etkilerle dolu. Bu hitabeti, sadece zengin kelime dağarcığı ile değil, ton, akıcılık vb. kavramlarla da tanımlayabiliriz. Sonuçta dinleyiciler bilmedikten sonra konuşmamızda dünyanın en doğru kelimelerini kullansak kaç yazar?

Kitap okumak nasıl ton, akıcılık, telaffuz gibi özellikleri geliştirir derseniz de güzel bir bilimsel terimle cevap vermek isterim: Subvokalizasyon (içten seslendirme). Ne kadar çok okursak, iç sesimiz de o kadar pratik ediyor. İlginçtir ki konuşurken kullandığımız kaslarımız, kullanmamız gerekmediği hâlde kitap okurken de kasılıyorlar. Bu da bizi daha etkin konuşmacılara, akabinde ise kendi pazarlıklarını yapabilen, karmaşık hayatın karmaşık ilişkilerinde kendisini net ifade ederek dengede durabilen insanlara dönüştürüyor [1].

3- Farklı bakış açıları, farklı zihinsel modeller, farklı başa çıkma mekanizmaları

Zamanında dünyanın en güçlü insanı olan Roma’nın filozof kralı Marcus Aurelius, felsefeyi dayatılmış bir kitap listesi gibi değil de ihtiyacı olundukça nazikçe kullanılabilen bir merhem olarak görüyor. Bu ifadede “felsefeyi” “kitap okuma” ile değiştirebiliriz. Farklı farklı kitaplar okudukça farklı bakış açılarına maruz kalırız. Kalmak zorundayız. Yazı tarihinin başından beri gelmiş geçmiş, bizim geçtiğimiz yollardan geçmiş, yaşadığımız sorunları yaşamış insanların bakış açılarına maruz kalmak bir nevi merhem koleksiyonu yapmaya benzer. Merhem koleksiyonumuz ne kadar geniş olursa farklı yaralarımıza sürebileceğimiz o kadar merhemimiz, hayatımızdaki olaylarla başa çıkmamızı sağlayan o kadar bakış açımız olur. Bir cerrahın durumdan duruma kullandığı tıbbi aletleri gibi, bizim de emrimize amade zihinsel modellerimiz olur.

Geçmişten günümüze yaşamış ne kadar insan varsa o kadar zihinsel model var. Neyse ki bazı insanlar ya da tarihçiler, bu zihinsel modelleri yazıya döktüler. Marcus’un zihinsel modeli zorluklar karşısında bakış açımızı kontrol etmemize olanak tanırken Büyük İskender’in zihinsel modeli arsız bir büyüme politikası ve egoyla beraber günümüzde işe yarayabilecek stratejileri de içerir. Anna Frank’in zihinsel modeli, en zor durumlarda dayanıklılığın ve umudun sembolü olabilirken ABD’nin kurucu üyelerinden Benjamin Franklin’in zihinsel modeli, duygusal olarak hassas bir yapıya — belki de yengeç burcuna (!) — sahip olanlarımız için dünyanın zorluklarıyla nasıl başa çıkabileceğimiz konusunda yardımcı olabilir. Keza defalarca kandırılan ve duygusal olarak dengeli olmayan genç Franklin, kendi kusurları üzerinde sistematik bir şekilde çalışarak tarihin en önemli figürlerinden birisi oldu.

Bütün bu bakış açıları — daha kapsamlı bir ifadeyle zihinsel modeller — yaşadığımız zorluklarla başa çıkmak ya da hedeflerimize ulaşmak gibi süreçlerde bizlere rehberlik edebilir. Okumadan, deneme yanılma yaparak ulaştığımız bazı bakış açıları belki de bir kitap ötemizdedir. O yüzdendir ki bence “Okuyan mı bilir gezen mi?” sorusu eksik bir soru. Aslında hem okuyan hem de yaşayan bilir bu hayatı. Yaşayarak on yılımızı alan bir bakış açısını belki de okuduğumuz yirmi altıncı kitapta ikinci yılımızda alacağız. Akabindeki birkaç seneyi de bu fikirleri hayatımıza uyarlamaya çalışarak geçirsek, on yıl sonra bambaşka bir yerde farklı ve daha yüksek nitelikteki problemlerle uğraşıyor olacağız.

Büyük İskenderiye Kütüphanesi

Devir, Büyük İskenderiye Kütüphanesi devri. Milyonlarca yaşanmışlık, deneme yanılma, hatalar, başarılar ya da başa çıkmalar birkaç tıklama uzağımızda. Fiziksel kopyalara ulaşamıyorsak internet ucuz ya da ücretsiz kaynaklarla dolu. Bundan birkaç sene sonra geriye dönüp baktığımızda, geldiğimiz noktaya bizi okuduğumuz kitapların mı getirmiş olmasını dileyeceğiz, yaşanmışlıkların getirdiği bilgeliklerin mi, yoksa TikTok’ların mı?

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Okuma hızını artırmak için bu subvokalizasyonu içeren bazı teknikler de var ancak hızlı okuma kavramına inanmadığım için burada ele almak istemedim. Kas kazanmak için yaptığımız ağırlık antrenmanları gibi, farklı alanlarda kitaplar okumaya başladıkça zihnimiz kaslanacak ve daha efektif okumaya başlayacaktır. Sonuç daha hızlı okumak olsa dahi hızlı okumanın değerli olduğuna inanmıyorum çünkü okunan kitap sayısının herhangi bir alanda konuşulmaya değer bir metrik olduğunu düşünmüyorum. Zannımca önemli olan bir kitaptan çıkarabildiğimiz derslerin kalitesidir. Hatta okuduğumuz kitapların sadece azınlıklarının büyük değişimlere yol açacağına inansam dahi tersi yönde bir yargıda bulunarak bir kitabın yavaş okunması gerektiğini savunuyorum. İlgimizi çeken, anlamak istediğimiz ancak okuması zor olan yedi yüz sayfalık bir kitaba harcanan on iki hafta, dört haftada okumaya zorladığımız altı kitaptan daha fazla değer katabilir.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Kitap Okumanın Psikolojisi - I

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Düşünmek ya da düşünmemek.

İyiye gitmek mi, kötüden kaçmak mı?

Saygı parametreleri

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Burada amacım vahim bir tablo çizerek üstten bakan bir “okumalısınız” dersi vermek değil. Kitap okumamanın birçok nedeni var: Sosyoekonomik zorluklar, ataerkil yapılaşmanın zoraki rolleri, dönemsel yoğunluklar, okumaktan genel olarak zevk almamak ya da büyürken çevremizde istikrarlı bir şekilde kitap okuyan figürlerin eksikliği… Kimimiz dinleyerek daha iyi öğrenirken kimimiz hayatı yaşayarak öğrenmeyi tercih ediyoruz. Bu da güzel bir çeşitlilik oluşturuyor, keza farklı kişiliklere ve özelliklere sahip insanlar kendilerine uygun bir yer buldukça dünya herkes için daha yaşanabilir bir yer oluyor. Adrenalin tutkunları sporcu ya da cerrah olurken, içe dönük insanların zengin iç dünyası, dış dünyanın zengin edebi eserlerinde kendisini tezahür edebiliyor. Ya da ikisine de sahip olan Ernest Hemingway gibi yazarlar dünyayı başka çerçevelerden görmemizi sağlayabiliyor.

Lakin okuma kültürünün yaygın olmamasını bu tarz iyimser bir dünya resmiyle de meşrulaştırmak istemiyorum. Bence geçmişten bu yana okumamamızın en büyük sebebi büyürken düzenli olarak okuyan ve bize okumayı sevdiren bir büyüğümüzün, rol modelimizin eksikliği [1]. Bilakis tam şu aralar okumamamızın en temel sebebi ise kitap okumaya ayıracağımız zamanı daha öncelikli aktivitelere harcamamız. Bu aktiviteler terfi almak için mesaiye kalmak olur, hasta bir yakınımızla ilgilenmek olur ya da dikkatimizi dağıtmak için sosyal medyada gezinmek olur. Önemli olan bu önceliklerin artıları ve eksileri hakkında kritik düşünebilmek ve kendi yaşam koşullarımıza göre bilinçli kararlar vermek. Bu serimde amacım ise kitap okumayla ilgili bizi kritik düşünmeye sevk edecek ve önceliklerimizi değiştirebilecek bazı bakış açılarını sunmak.

Subscribe now

Sebepleri bir kenara bırakıp sonuçlara bakarsak, kitap okumanın nadir olmasından olsa gerek, okumanın verebileceği yararları kendimizde ve çevremizde nadir görüyoruz. Okumaya tekrar başladığımız zamanlardaysa bu yararları kısa vadede fark edemediğimizden hayal kırıklığına uğrayabiliyoruz çünkü bu yararları fark edebilmek, her gün gördüğümüz bir arkadaşımızın saçının uzadığını fark etmeye benziyor. Arkadaşımızın saçı uzarken saçının uzadığını anbean fark etmiyoruz ancak bir noktada arkadaşımızın saçı bize uzamış görünüyor. Düzenli okumanın yararları da böyle aslında: Önemli bir kitabı okuduğumuz için hayatımız bir anda değişmeyebilir, ancak kendimizi düzenli olarak farklı insanların farklı bakış açılarına maruz bırakırsak bir noktada ihtiyacımız olan bakış açıları ağımıza düşebilir. Geriye dönüp baktığımızda ise bizi neyin nasıl etkilediğini tam olarak göremesek bile kendimizi ruhsal, zihinsel ya da profesyonel olarak daha iyi bir yerde bulabiliriz.

Bu ve önümüzdeki haftalarda ise kitap okumanın psikolojisi, yararları, olası zararları ve okuma alışkanlığı kazanmanın çeşitli yollarından bahsetmek istiyorum. Amacım bir yandan okumak denince akla gelen düşüncelerin ve hislerin sebebine inerken diğer yandan da ne okumanın hangi koşullarda negatif bir aktiviteye dönüşebileceğini tartışmak. Lafı daha da uzatmadan, bu yazımda okumak denince akla gelen ilk yararlardan birini ele almak istiyorum: Kültürlenmek.

Kitap okumak, kültür sahibi olmaktır (!)

Hayır. Burada kitap okumanın bizi kültürlü bir insana dönüştürdüğünü, belli bir değer hiyerarşisinde — yani bir değerin diğerinden üstün olduğu bir sistemde — bu hiyerarşinin üstüne çıkmamızı sağladığını savunmayacağım. Sonuçta, kültür ne demek? Hangi kültür? Kimin kültürü? Kime göre daha kültürlü? “Ölmeden okunması gereken yüz kitabı” okumak ya da Tolstoy’un savaş döneminde toplumun ahlakını ya da insanların psikolojisini nasıl ele aldığını konuşabilmek mi kültür? Ya da salt ilgimizi çektiği için okuduğumuz psikoloji, siyaset, tarih, felsefe vb. disiplinlerdeki bilgilerimizi akıcı bir şekilde anlatırken bunu yapmayan insanları eleştirmek mi kültürlü olmak?

Lisedeyken de bazı hocalarımın sık sık kullandığı bir ifadeydi aslında kültür: “Okumazsanız kültürsüz olursunuz.” Bir aktiviteyi sevdirmek üzerine değil, aktivitenin yokluğunun vereceği zararı ön plana çıkartmak üzerine bir yöntem uygularlardı. Bunu da kötü bir niyet ile yaptıklarını düşünmüyorum. Görev süreleri boyunca yüzlerce, belki de binlerce öğrenciye eğitim vermiş ve vermekte olan hocalarımız; gençlerin kitap okumadığı, kritik düşünemediği, tarihini, kültürünü, siyasetini ya da farklı alanlardaki farklı bakış açılarını bilmediği bir toplumu bilfiil görme lanetine; aynı zamanda bu süreci belli bir ölçüde de olsa değiştirebilme olanağına sahipler [2].

Ancak eğitimin psikolojisine baktığımızda, korku, bir insana bir alışkanlığı kazandırmada en etkisiz yöntemlerden bir tanesi. Özellikle de bu korku, elle tutulamayan, genç bir bireyin körpe zihninde çok da yeri olmayan soyut kavramlara dayanıyorsa. Nitekim nörolojik olarak yaklaşık yirmi üç yaşımıza kadar zihinsel gelişimimizi tamamlamıyoruz. Ergenliğe girdiğimizde beynimizin sosyalleşmek, dürtüsel davranışlarda bulunmak ya da duygusal olmak gibi işlevlerden sorumlu alanları çok hızlı bir şekilde gelişirken; dürtü kontrolü, mantıklı karar vermek gibi yüksek işlevli bölgeleri çok daha yavaş gelişmekle kalmıyor, yirmili yaşlarımızın ortasına doğru gelişimini ancak tamamlayabiliyor [3]. Yani ergen bir zihinden sistematik bir şekilde geleceği düşünmesini, bir vizyon kurmasını ve ona göre insan üstü bir disiplinle hareket etmesini istediğimizde, öncelikle kendimizin pek de beceremediği bir şeyi yapmalarını, sonralıkla bir balıktan kanatlanıp uçmasını bekliyoruz.

Tabii ki kendi kültürümüzden başlayarak farklı kültürleri bilmek, farklı alanlarda farklı bilgi sahibi olmak, sosyokültürel miras veya birçok açıdan çok önemli. Erken yaşlardan itibaren tarihimizi bilmek, dünyada ve ülkemizde neler olup bittiğini kritik bir çerçevede inceleyecek kadar bilgi sahibi olmanın önemli bir yolu da bu alanlarda haber, kitap vb. yazılı kaynakları okumak. Keza bu okumalar, ancak neyi neden okuduğumuzu bilirsek bizi bu mirasın taşıyıcılarından kılar. Bu sırada keyif almadan zoraki okumaya çalıştığımız her bilgi ise hafızamızın tozlu raflarına yol alır, bizi okumaktan daha da soğutur.

Sonuç olarak…

Kitap okumanın faydası dendiğinde “Kültür sahibi olmak” gibi elle tutulur bir dayanağı olmayan, tanımı kişiden kişiye değişebilen, okuyan insanların okumayanlara karşı hiyerarşik bir eleştiri içinde olmasına kadar varabilen bu tarz soyut ifadelere karşı bu serinin ilk yazısında kısa bir serzenişte bulunmak istedim. Eğer bu gibi amaçlarla bir işe başlarsak, kendimizi görünmez bir kıyas noktasıyla yarışırken, suçlu hissetmemek için hoşumuza gitmeyen kitapları okumaya çalışırken bulabiliriz. Sonuçta hangi noktada kültürlü ya da bilgili bir insana dönüşüyoruz? Yeteri kadar yazılı metin okuduğumuzda mı? Canıgönülden umurumuzda olmayan fikirleri yeri geldiğinde etkileyici bir şekilde ezbere konuştuğumuzda mı?

Evet, farklı fikirlere maruz kalmak ve olaylar arasında bağlantı kurabilmek önümüzdeki hafta bahsedeceğim düzenli kitap okumanın avantajlarından birisi, ancak bu, “Olaylar arasında bağlantı kurabilmek istiyorum.” gibi bir bulanık motivasyondan ziyade gerçekten ilgimizi çeken okumalar yaparak yavaş yavaş inşa edilen, ulaşılması güç, ancak uğraşmaya değer bir ideal. Aksi durumda kendimizi okumayı yarım bırakmanın vereceği rahatsızlık hissinden kaçmak için aynı sıkıcı kitabı iki ay boyunca okurken bulabilir, ya da gençlerden daha kendimizin bile okuyamadığı zorlu kitapları okumalarını bekleyebiliriz. Ne var ki sonucunda ne egomuz tatmin olacak ne zihnimiz ne ruhumuz ne toplumumuz… Hadi ego zaman zaman düşmanımız, tatmin olmayıversin. Peki diğer üçü?

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Her ne kadar ailemizin etkisi çoğu psikolojik kavramda hatırı sayılır olsa da bu konu nezdinde İngilizce yazılmış bir inceleme makalesine bakabilirsiniz.

[2] Öğretmenlik müfredatında ise güncel bulgulara dayanan bir psikoloji, pedagoji derslerine nispeten az ağırlık verilmesi ayrı bir eleştiri konusu.

[3] Bu bilgi, son zamanlarda yayınlanmış bir makaledeki bir teori olmaktan ziyade, psikolojide ve nörolojide uzun zamandır kabul gören bir olgu. Hatta ergenlik dönemindeki gençler için güçlü bir motora ancak zayıf frenlere sahip bir araba metaforu sıklıkla kullanılıyor.

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Yapsam mı, yapmasam mı? Hangisi doğru karar?

Düşünmek ya da düşünmemek.

İyiye gitmek mi, kötüden kaçmak mı?

Saygı parametreleri

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts

Planlarım bir yana, pişmanlık konusu pek de girizgaha ihtiyaç duyan bir alan değil. Hepimizin hayatında yeterince pişmanlık var ancak bunlarla çok farklı şekillerde başa çıkıyoruz. Nihayetinde ise bu başa çıkmanın iki ekstrem ucu olduğunu düşünüyorum: pişmanlıklardan kaçmak ya da onları kovalamak [1].

Subscribe now

Pişmanlıktan Kaçmak

Pişmanlıklardan kaçtığımız uçta hiçbir karardan pişmanlık hissetmemek ya da pişmanlıkların topyekûn yok sayılması var. Bu uçta bir pişmanlığın varlığını bile kendimizi kötü hissetmemek için reddedebilir, bu inkârla hayatımızı sürdürebiliriz. Bu tarz bir inkâr öncelikle bizi kötü hislerden, sonralıkla egomuzun incinmesinden (geçici de olsa) kurtarabilir.

Burada bahsettiğim ego, kötü niyetli bir ego olmak zorunda değil. Günümüz dijital medyasında ego kelimesi de “narsizm” gibi bazı kavramlarla beraber sık sık negatif minvallerde kullanılır oldu. Psikoloji bilimine baktığımızda ise egonun anlamı, bu ifadeyi kimin hangi bağlamda kullandığına göre değişir. Ego; Freud’a göre gerçek dünyanın gereklilikleri ile ilkel dürtülerimizin arasındaki bir arabulucuyken bazı gelişim psikologlarına göre problemleri çözerken kullandığımız bir araç. Modern psikoloji literatüründe ise doğrudan bir gizemli “ego” yerine benlik, öz-yeterlilik, öz-saygı, öz-güven vb. kavramlar daha çok kullanılıyor.

Mesela bazı aşılması zor gözüken problemleri aşabileceğine inanan bir insan hayal edelim. Popüler kültüre göre bu insanın egosu “çok” yüksek olabilirken kimilerine göre de öz-yeterliliği — yani bir kişinin görevi yerine getirebilmek için gerekli becerilere sahip olduğu inancı — yüksek olabilir. Bu kişi ne gerekli becerilere sahipse ne de bunları kazanmak için gerçekçi bir çaba gösteriyorsa, bu kişinin popüler bağlamdaki “egosu” yüksek olabilir. Bilakis bu kişi kendi becerilerinin sınırlarının farkında olup, öz-güven ve öz-yeterlilik içerisinde (imkansıza yakın olabilen) büyük hedefler belirliyorsa, popüler bağlamda “idealist” bir kişi de diyebiliriz. Aslında meselenin mahiyeti, egoyu nasıl tanımladığımıza göre değişir [2].

Bu yazımda egoyu kim olduğumuzu düşündüğümüz ile gerçekten olduğumuz kişi arasındaki mesafe olarak tanımlamak istiyorum. Hepimiz hayatta bazen kendimizi olduğumuzdan daha yetersiz görürken bazen de olduğundan çok daha fazla yeterli görebiliyoruz. İki durumun da fazlası zarar aslında. Çok yetersiz olduğumuzu düşündüğümüzde bir işe başlamadan pes edebilir ya da kendimizi ispatlamak uğruna sağlıksız bir tempoda çalışabiliriz. Kendimizi haddinden fazla yeterli gördüğümüzde ise bir işe topyekûn başlamamayı tercih edebilir ya da eksik olan bilgiyi öğrenmeden temeli olmayan büyük kararlar verebiliriz.

Pişmanlığa geri dönecek olursak, belki de gerçekten pişmanlık hissetmiyoruzdur ve hayatın bu konudaki formülünü çözmüşüzdür. Keza bazı insanlar hem çevresel hem genetik olarak daha az pişmanlık hissedebilir. Aileleri ya da çevresindeki insanlar onlara pişmanlık vb. negatif duygularıyla nasıl sağlıklı bir şekilde başa çıkacağını, hakiki özgüven sahibi olmayı veyahut hatalarından nasıl ders çıkaracağını bilinçli ya da bilinçsizce göstermiş olabilir.

Pekâlâ bizim için öyle mi? Pişmanlıklarımızın ne kadarıyla yüzleştik? Yüzleşemediğimiz durumların kaçında yardım istedik, kaçında durumları görmezden geldik? Gerçekten pişmanlıklarımızla barışık bir kişi miyiz, yoksa böyle olduğumuzu düşünmek önce bize, akabinde de egomuza iyi mi geliyor?

Pişmanlığı Kovalamak

Pişmanlığın diğer ekstrem ucunda ise sürekli pişmanlıklarımızı kovalamak, onların verdiği acı hislerle yaşamaya alışmak ya da vereceğimiz her kararı “Acaba bu beni eskisi gibi pişman eder mi?” sorusu eşliğinde vermek var. Haliyle de günlük hayatta vereceğimiz, gelecekten baktığımızda önemsiz sayılabilecek bir şey bile bu pişmanlıkların yükü altında zor bir karara dönüşebilir.

Aynı pişmanlıktan kaçtığımız zamanlardaki gibi, sürekli bir pişmanlık halinde olmak da bir nevi konfor alanı yaratır. Düzenli olarak kendimize yüklendiğimiz, verdiğimiz her kararı sorguladığımız o duygu durumu bizde bir alışıklık, bir nevi efkâr bağımlılığına sebep olabilir. Bu durumda da olduğumuz insan ile düşündüğümüz insan arasında bir fark var aslında, sadece tersi yönde: kendimizi olduğumuzdan daha negatif bir yerde görüyoruz. Aslında hatalarımızın — ya da hata olduğunu düşündüğümüz davranışlarımızın — altından kalkabilecek gücümüz var, ancak bu gücün varlığını yok sayıyoruz. Ya da bir diğer deyişle, pişmanlıklarımızın sorumluluğunu almaktan kaçıyoruz. İçimizde olan bu gücü kendimizden alıp kontrolümüzde olmaktan çıkalı belki de yıllar geçmiş olaylara bizzat kendi elimizle emanet ediyoruz.

Kovalamacanın ortak paydası: Sorumluluk

Nitekim gündelik hayatın realitesine baktığımızda bazı zamanlarda ve durumlarda bir uca, diğerlerinde ise diğer uca daha yakın davranıyoruz. Bazen hislerimizi bir süre yok sayıp sonra ansızın bir yüzleşme yaşıyor, bazen de hızlı bir şekilde yüzleşmek zorunda kalabiliyoruz.

Temelinde bu iki ekstrem ucun ortak bir özelliği var: İkisi de bizi sorumluluklarımızı üstlenmekten alıkoyan bir savunma mekanizması. Bazılarımızın hayatında verdiği üst üste suçlu hissettiren birçok karar olabilir. Bu kararların hepsiyle yüzleşmek zorunda kalsaydık, büyük bir suçluluk dağının altında ezilebilir, gururumuzu ve egomuzu ayaklar altına almak zorunda kalabilirdik. Bunu yapması da söylendiği kadar kolay bir şey olmadığı için, bu “yanlış” kararlar silsilesini yok saymak, kendimizi korumak için yapılan bir savunma mekanizmasından ibaret olabilir.

Diğer taraftan da sürekli bir karamsarlık haline olmak, pişmanlıklarımızın varlığını kabul etmek, hatta onlardan sürekli bahsediyor olmak da bir kaçış olabilir. Bu negatif duygularımızı düzenli olarak dile getirmek geçici bir rahatlık hissi veren duygusal bir başa çıkma mekanizması olabilir. Evet, “Keşke derslerime daha çok çalışıp tıp okusaydım.” düşüncemizi arkadaşlarımızla paylaşmak o sırada bizi rahatlatıyormuş ya da yükümüzü azaltıyormuş gibi gözükebilir. Ancak bize hayalet gibi dadanmış bu düşüncemizle başa çıkmamızda bu gibi serzenişler bize ne kadar fayda sağlıyor?

Kovalamacanın devası?

Öncelikle bir kararın ya da davranışın uzun vadede bizi nasıl etkileyeceğini önceden görmek mümkün değil. Bugün bizi heyecanlandıran bir karar, bir yıl sonra kendimizi sorgulamamıza ve hatalarımızı tekrar tekrar kendimize hatırlatmamıza neden olabilir; altı yıl sonra ise “İyi ki o hatayı yapmışım, yoksa burada olamazdım.” dedirtebilir. Neden? Çünkü hangi yolu seçersek seçelim, her yolun getirdiği bazı avantajlar ve dezavantajlar olacaktır.

Ayrıca eskiden idealize ettiğimiz o insanlar neden bugün var olmak zorunda? İlkokul birinci sınıfta bana ne yapmak istiyorsun diye sorduklarında boyacı olmak istediğimi söylerdim. Boyacılık mesleğinde hiçbir sakınca olduğundan değil, ancak birinci sınıf çocuğundan pek de beklenen bir cevap değil. Neden böyle söylerdim peki? Çünkü boyanın tiner kokusunu çok seviyordum. Aynı soruyu yedi sene sonra sorduklarında Kuzey Güney dizisindeki Güney’den ve çok sevdiğim bilgisayar hocamın oynattığı bilgisayar oyunlarından esinlenip İTÜ’de mühendis olmak istediğimi söylerdim. Üç sene sonra sorsalar fizikçi; altı sene sonra ise psikolog olmak istediğimi söylerdim. Büyümenin bir güzel yanı da bu idealize edilmiş hayallerin artılarını ve eksilerini gerçekçi bir şekilde görme imkânı olsa gerek. Ya da rock yıldızı olmanın para ve ün getireceğini bilirken, turnede ve stüdyoda geçen uykusuz yılların hayattan ne kadar maneviyat götürebileceğini de fark etme imkânı…

Öyle ya da böyle, bizi bugün pişman eden kararları alan o eski halimiz, adı üstüne artık geçmişte; kontrolümüzün dışında kaldı. Geçmiş hallerimize tutunmak bize pişmanlıklarımızla yüzleşmenin sorumluluklarını almaktan alıkoysa gerek, kendimizi onlardan ya kaçarken ya kovalarken buluyoruz. Halbuki o hallerimizin bize sağlayacağı tek fayda, onlardan çıkartabildiğimiz kadar ders çıkartmak. Nihayetinde her değişim, bir şeyin eski halinin yok olması, bir nevi ölmesi demek. Bu yanlış (!) kararları vermiş olan geçmiş versiyonlarımızla yüzleşip, gerekli dersi çıkardıktan sonra onları asıl destinasyonuna — mezarına uğurlayabiliriz.

Tabii ki bunu yapabilmek için öncelikle pişmanlıklarımızla yüzleşme sorumluluğunu almamız gerekir. Kovalamacada kaçan taraftaysak cesaretimizi toplayıp önce yavaşlamamız, sonra da durup bu düşüncelerle yüzleşmemiz gerekir. Kovalayan taraftaysak da yine durup bizi sorumluluk almaktan alıkoyan o negatif duygusal durumun bize bir fayda sağlamadığını kendimize hatırlatmamız gerekir. İki türlü de gerçekte olduğumuz insanla olduğumuzu düşündüğümüz insan arasındaki mesafeyi azaltarak daha rasyonel kararlar vermiş olacağız. Düşündüğümüz insan daha iyi bir durumdaysa da daha kötü bir durumdaysa da.

Bu yüzleşmeye karar verdikten sonra yapılması gereken zor konuşmalar, dilenmesi gereken özürler, (yeniden) çalışılması gereken lise ya da üniversite sınavları, hazırlanacak özgeçmişler kendisini belli edecektir. Hatta geçmişimizden miras bazı hayalleri gerçekleştirmeye çalışırken bugünkü halimiz bu hayallere burun kıvıracak olabilir. Velhasıl, bu süreçte karşımıza çıkanlar istediğimiz çözümler olmasa da hayatımızda gerçek değişiklikleri yapabileceğimiz hâlde yapmadığımız yılların sona ermesini sağlayacak gerekli cevaplar olacaktır. Gerisi ise tarihin, belki de eskisine göre daha sağlıklı bir tekerrürü: Yeni kararlar, yeni pişmanlıklar, yeni egolar, yeni yüzleşmeler…

Saygılarımla,

Buğra

Leave a comment

Kaynaklar & Dipnotlar

[1] Bu deneme yazısında böyle uç senaryolar çiziyorum evet, ancak pişmanlık denince akla daha da ekstrem senaryolar ve klinik tablolar gelebilir. Bazı hatalar başkalarının canına mal olabilir, bazıları ise — gerek davranışı yapan kişi gerek o davranıştan etkilenen kişi açısından— ciddi ruhsal sağlık bozukluklarıyla ilişikli olabilir. Bu yazımda amacım genel bir kitleye hitap ederek kritik düşünmeyi tetiklemek, gündelik yaşamdaki pişmanlık süreçlerimize öznel bir yorum getirmek. Eğer ciddi bir probleminiz olduğunuza inanıyorsanız profesyonel destek almanızı öneririm.

[2] Ego ve Id (Sigmund Freud), Öz Yeterlilik Teorisi (Albert Bandura)

İlginizi Çekebilecek Diğer Yazılar

Dijital Yaşamda Dijital Huzuru Bulmak - V

Zaman yönetimi (ve kaygısı) üzerine

Düşünmek ya da düşünmemek.

Ritme geri dönmek

İyiye gitmek mi, kötüden kaçmak mı?

Saygı parametreleri

İzafi Düşünceler Podcast

Spotify

Apple Podcasts